FAQ katika kifungu cha Allah (JJ)

Allah ni mmoja lakini ana majina mengi mazuri. 

Allah ana majina mengi mazuri yaliyotajwa katika Quran na hadithi.

Kwa kweli, inawezekana kuyashughulikia majina haya katika makundi mawili:

a) Jina la “Allah” ambalo ni jina mahususi kwa Allah pekee; halikuwahi kutumiwa kwa dhati nyingine yoyote ila yeye. Hairuhusiwi kulitumia kwa dhati yoyote isipokuwa yeye. Jina hili halina muundo wa upili au wingi. Haliwezi kufasiriwa katika lugha nyingine; hakuna neno linaweza kuchukua nafasi yake. 

b) Majina ya Allah yanayozingatiwa kuwa katika kundi la pili ni majina ambayo yanatokana na sifa zake. Majina mengi mazuri ya Allah mtukufu yametajwa katika aya na hadithi. Majina tisini na tisa yameorodheshwa moja baada jingine katika hadithi moja iliyopokelewa na Tirmidhi and Ibn Majah. Majina hayo ni kama ifuatavyo:

Allah, ar-Rahman, ar-Rahim, al-Malik, al-Quddus, as-Salam, al-Mu’min, al-Muhaymin, al-Aziz, al-Jabbar, al-Mutakabbir, al-Khaliq, al-Bari’, al-Musawwir, al-Ghaffar, al-Qahhar, al-Wahhab, ar-Razzaq, al-Fattah, al-Alim, al-Qabid, al-Basit, al-Hafid, ar-Rafi, al-Muiz, al-Mudhill, al-Basir, as-Sami’, al-Hakam, al-Adl, al-Latif, al-Khabir, al-Halim, al-Azim, al-Ghafur, ash-Shakur, al-Aliyy, al-Kabir, al-Hafiz, al-Muqit, al-Hasib, al-Jalil, al-Karim, ar-Raqib, al-Mujib, al-Wasi’, al-Hakim, al-Wadud, al-Majid, al-Baith, ash-Shahid, al-Haqq, al-Wakil, al-Qawiyy, al-Matin, al-Waliyy, al-Hamid, al-Muhsi, al-Mubdi, al-Muid, al-Muhyi, al-Mumit, al-Hayy, al-Qayyum, al-Wajid, al-Majid, al-Wahid, as-Samad, al-Qadir, al-Muqtadir, al-Muqaddim, al-Muakhkhir, al-Awwal, al-Akhir, az-Zahir, al-Batin, al-Wali, al-Mutaali, al-Barr, at-Tawwab, al-Muntaqim, al-Afuww, ar-Rauf, Maliku’l-Mulk, Dhu’l-Jalali wa’l-Ikram, al-Muqsit, al-Jami’, al-Ghaniyy, al-Mughni, al-Mani’, ad-Darr, an-Nafi’, an-Nur, al-Hadi, al-Badi’, al-Baqi, al-Warith, ar-Rashid, as-Sabur.

 

ALLAH

Ni jina mahususi la Allah mtukufu. Kwa hivyo, linakusanya sifa zote njema na sifa za kiungu ambazo majina mengine yanaeleza. Majina mengine yanaeleza maana zake tu. Kwa hivyo, hakuna jina liwezalo kuwa mbadala wa jina Allah.

Jina hilo haliwezi kupewa mtu yoyote isipokuwa Allah. Hakuna kizuizi cha kuwapa majina mengine viumbe visivyokua Allah; kama kuwapa watu majina Qadir, Jalal. Hata hivyo, ni vizuri kuongeza neno “abd”, lenye maana ya mtumwa, kabla ya majina hayo yanapopewa watu; kama Abdulqadir, Abdulkarim...

 

ar-RAHMAN (Mwingi wa rehema)

Ambaye anataka uzuri na huruma kwa viumbe wote katika azali;

Ambaye anatoa neema zisizo na idadi kwa viumbe vyote alivyoviumba bila ya ubaguzi kati ya avipendavyo na asivyovipenda.

Ambaye anawapa riziki zote za lazima kwa uhai wao…

 

ar-RAHIM (Mwenye huruma)

Ambaye anaonesha huruma kunjufu;

Ambaye anawalipa wale wanaotumia vizuri neema alizowapa kwa kuwapa neema kubwa zaidi na zisizo na ukomo.

Inafahamika kutokana na jina la ar-Rahman kuwa Allah alitaka wema na huruma tokea azali kwa viumbe vyote alivyoviumba. Ama jina la ar-Rahim, linaeleza madhihirisho ya huruma mahususi kwa viumbe vyenye utashi, hususan waumini.

 

al-MALIK (Mtawala wa kweli)

Mmiliki wa kweli na mtawala wa viumbe vyote.

 

al-QUDDUS (Aliyetakasika)

Ambaye ametakasika na makosa yote, ujinga, udhaifu, na aina zote za mapungufu na aliye safi.

Allah yupo huru na mbali na aina zote za sifa ambazo hisia zinaweza kufahamu na mawazo yanaweza kutengeneza. Anastahiki aina zote za baraka.

Ukweli wa usafi ambao upo ulimwenguni kiasili ni madhihirisho ya jina al-QUDDUS  la Allah mtukufu.

 

as-SALAM (chanzo cha amani)

Ambaye yupo  huru na aina zote za makosa, uharibifu:

Ambaye anawaokoa watumishi wake kutokana na hatari zote.

Ambaye anawasalimia watumishi wake wenye bahati peponi.

 

al-MU’MIN (Mwenye kusukuma kwenye imani)

Ambaye anaamsha mwanga wa Imani na kuamsha mbegu ya wongofu katika mioyo;

Ambaye anawalinda na kuwapa faraja wanaotaka msaada kutoka kwake.

 

al-MUHAYMIN (Mlezi)

Ambaye anaangalia na kulinda...

Allah anajua matendo, riziki  na muda wa umauti wa viumbe alivyoviumba na kuweka maisha yao katika udhibiti wake. Ni yeye tu anayeangalia na kulinda viumbe vyote na kuwafikisha katika nukta waliyotakiwa kufika.

 

al-AZIZ (Mwenye nguvu)

Mshindi ambaye ni muhali kushindwa.

Allah, mtukuka, ni mwenye nguvu kabisa na mshindi. Kushindwa ni jambo lisilowezekana kwake.

Nguvu ya Allah, mtukufu, ni yenye kushinda lakini hawaadhibu watu wabaya mara moja; anaweza kubadilisha adhabu zao kwa sababu maalum; Hafanyi haraka kuwaadhibu watu wanaoendelea kutenda maovu; anawapa nafasi.

 

al-JABBAR (Mshurutishaji)

Ambaye anatengeneza vitu vyote vilivyovunjika, na kukamilisha kisicho kamili.

Ambaye ana nguvu na mamlaka ya kuwalazimisha watu wafanye atakalo…

 

al-MUTAKABBIR (Mkubwa)

Ambaye anaonesha ukubwa wake katika vitu vyote na katika njia zote…

Ukuu na utukufu ni wa Allah pekee, hakuna kiumbe ulimwenguni ambaye kuwepo na kutokuwepo kwake kunategemea amri moja tu na utashi wa Allah, anayestahiki sifa hiyo katika maana yake halisi.

 

al-KHALIQ (Muumba)

Ambaye anatoa kutoka katika kutokuwepo kuja katika kuwepo, na kuumba vitu vyote katika namna ambayo anaamua, kuwepo kwao, hali na matukio watakayo kutana nayo…

Kuna mambo mawili katika maana ya jina hilo:

1. Kuamua na kuamrisha namna kitu kitakuwa.

2. Kukileta kitu hicho katika kuwepo kwa mujibu wa amri hiyo.

 

al-BARI’ (Mwenye kuweka nidhamu)

Ambaye anaumba kila kitu ili kila kizima na sehemu zake ni chenye kukubaliana na kuendana.

Viungo, vifaa muhimu na elementi muhimu za kila kitu zimeumbwa katika kukubaliana kwa kuzingatia ubora na wingi; kwa kuongezea, huduma na matumizi yao viliumbwa katika kufuata makubaliano ya jumla.

 

al-MUSAWWIR (Mwenye kuunda uzuri)

Ambaye anaunda vitu vyote, hali ya kukipa kila kimoja muundo wa kipekee na sifa...

Allah mtukufu amekipa kila kitu muundo na sifa. Kila kitu kina muundo wake na mwonekano wake wa nje ili kisifanane na vyengine.

Kwa mfano; hakuna wanadamu wawili ambao wanafanana kila kitu.

 

al-GHAFFAR (Mwenye kusamehe)

Ambaye anasamehe sana…

Allah hufunika dhambi za waumini. Anamlinda amtakaye miongoni mwa waja wake kutokana na dhambi. Ni neema kubwa kwao.

 

al-QAHHAR (Mshindi)

Ambaye anavitawala vitu vyote, na kuviamrisha kutenda atakalo; Mtawala…

Allah mtukufu ni mshindi; Yeye ni mshindi na mtwala katika kila nyanja. Amekizunguka kila kitu nje na ndani kwa nguvu zake. Hakuna kinachoweza kutolewa katika hivyo vilivyozungukwa. Kila kitu kimeshindishwa mbele yake. Dunia na mbingu haviwezi kusimama dhidi yake. Ameyaangamiza mataifa mengi ambayo yalitoka nje ya utawala wake.

 

al-WAHHAB (Mtoaji wa vyote)

Ambaye kwa kuendelea hutoa aina zote za baraka.

Yeye daima hutoa kila kitu kila sehemu kwa wingi bila ya kutaraji malipo.

 

ar-RAZZAQ (Mtoa riziki)

Ambaye anatoa vitu vyote ambavyo viumbe wake wanavihitaji na ambavyo ni muhimu kwao.

Riziki ni kila kitu ambacho Allah aliyetukuka, hutoa hususan kwa viumbe hai wake ili watumie. Riziki sio chakula na kinywaji tu. Kila kitu kinachoweza kutumiwa au kupatikana faida yake kinaitwa riziki.

Riziki ya kimaada ni aina zote za vyakula, vinywaji, nguo, vitu, pesa, watoto, na familia, nguvu ya mwili, maelezo, vitu vyenye kuhamishika na visivyohamishika, utajiri, n.k.

Riziki ya kiroho ni chakula cha roho na moyo. Hisia zote zinazohusiana na maisha ya kiroho ya mwanadamu, hususan Imani, na yanayohitajiwa na hisia hizo zote ni riziki.

 

al-FATTAH (Mfunguzi)

Ambaye anafungua aina zote za vitu vilivyofungwa; Ambaye anaondoa uzito na kufanya vitu kuwa vyepesi.

Kuchanua kwa maua, kupasuka kwa mbegu, kufunguka kwa milango ya riziki na huruma yote ni madhihirisho ya jina al-Fattah. 

 

al-ALIM (Mjuzi wa yote)

Ambaye ana elimu kamili ya kila kitu…

Allah anajua kila kitu kwa ukamilifu. Yeye ndiye ajuaye nje ndani, udogo, uwazi, mustakabali, muda uliyopita, mwanzo, na mwisho wa kila kitu. Anajua kilichotokea na kitakachotokea. Haijalishi kwake kitu kimetokea au kitatokea, siri au dhahiri.

 

al-QABID (Mwenye kuzuia)

Ambaye anakamata na kuzuia…

 

al-BASIT (Mwenye kuachia)

Ambaye anaachia, na kuviacha vitu vipanuke…

Viumbe vyote vipo katika mikono ya Allah, Anaondoa utajiri, mali, watoto, familia, raha, na utulivu ambao ametoa kutoka kwa mja wake amtakaye. Mtu huyo anakuwa masikini baada ya utajiri wake; Anapata maumivu ya kupoteza mtoto wake; anaangukia katika huzuni, majonzi, na simanzi.

Hali hizo ni madhihirisho ya jina al-Qabid.

Allah anatoa maisha mapya, furaha, riziki nyingi kwa yeyote amtakaye baina ya waja wake; haya ni madhihirisho ya jina al-Basit.

 

al-KHAFID (Mwenye kushusha)

Ambaye anashusha, anadhalilisha..

Allah, mtukuka, anamshusha yeyote amtakaye baina ya waja wake. Anamfanya kuwa dhalili baada ya kuwa mtukufu.

 

ar-RAFI’ (Mwenye kunyanyua)

Ambaye ananyanyua, anapandisha daraja…

Allah anamnyanyua au kumuinua yeyote amtakaye baina ya waja wake. Anawapa utukufu na hadhi. Anaziangaza baadhi ya nyoyo kwa mwanga wa Imani na hekima; Anawajuulisha kuhusu ukweli uliyotukuka.

Watu wanaonyanyuliwa na Allah ni kama malaika na wenye lugha nzuri; wanaziba makosa ya wengine, wanakamilisha mapungufu yao; ni watu wema wanaowasaidia wengine kwa utajiri wao, miili, elimu na ushauri. Allah hataondoa neema aliyowapa labda wanapoacha njia iliyonyooka.

 

al-MU’IZZ (Mwenye kutoa utukufu)

Ambaye anatoa utukufu na hadhi.

 

al-MUDHILL (Mwenye kudhalilisha)

Ambaye anadhalilisha, kufedhehesha na kushusha daraja…

 

as-SAMI’ (Mwenye kusikia kila kitu)

Ambaye anasikia vizur sana…

Allah anasikia. Anasikia maneno ndani ya mioyo yetu na kila kinachoweza kusikiwa. Masafa hayawezi kumzuia kusikia. Ukweli wa kumsikia mmoja hauzuii kuwasikia wingine. Anasikia kila kitu kwa uwazi kabisa.

 

al-BASIR (Mwenye kuona kila kitu)

Ambaye anaona kila kitu…

Allah mtukuka anaona chochote akifanyacho mtu na atakachokifanya kwa siri na kwa uwazi. Giza haliwezi kumzuia kuona. Vitu kama Umbali-ukaribu, ukubwa udogo ambavyo humzuia mtu kuona haviwezi kuzuia uoni wake.

 

al-HAKAM (Hakimu)

Ambaye anahukumu, ambaye anaufahamu ukweli…

Allah mtukuka ni hakimu. Anafanya maamuzi kuhusu kila kitu; anafanya maamuzi yake kwa ukamilifu. Anaamua kuhusu hukumu za mahakimu na sharia za wanasherai. Hakuna kinachoweza kutokea bila ya maamuzi yake; hakuna nguvu, serikali au nyadhifa iwezayo kubatilisha au kuchelewesha hukumu yake.

 

al-ADL (Mwadilifu)

Yeye ni mwadilifu kabisa.

Uadilifu ni kinyume cha dhulma. Neno dhulma linakusanya kuumiza, kusababisha maumivu. Allah mtukufu, ni mwadilifu. Hawapendi wenye kudhulumu. Hawapendi wale ambao ni marafiki zao, hata wale ambao wanapenda kuwa kama wao.

 

al-LATIF (Mpole)

Anayejua upole mdogo kabisa wa vitu vyote na anayefanya upole ambao wengine hawawezi kuona jinsi unavyofanywa...

Anayetuma kwa watumishi Wake faida mbalimbali kwa njia nzuri na za upole...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ni Latif. Anajua vitu vipole zaidi kwa sababu ameviumba. Anafanya mambo ya siri ya upole ambayo hayawezi kujulikana jinsi ya kufanya.

 

al-KHABIR (Mwenye habari)

Yeye ambaye ana ujuzi wa mambo ya ndani na ya siri zaidi ya mambo yote ...

Mwenyezi Mungu anajua mambo yote na matukio kutoka kwa mdogo hadi mkubwa. Hakuna kitu kinachoweza kutokea bila ujuzi Wake.

 

al-HALIM (Mvumilivu)

Hilm ina maana ya kuchelewesha adhabu kwa uhalifu ingawa mtu ana uwezo wa kufanya hivyo; inamaanisha kutenda kwa upole kwa wahalifu na kuchelewesha adhabu yao. Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ni Halim. Haadhibu mtu anayefanya dhambi mara moja. Yeye hana haraka kuadhibu na kutesa watu; Anatoa muda kwa wale wanaomchukiza. Ikiwa wanajuta na kutubu wakati huo, Mwenyezi Mungu anawawasamehe. Atafanya chochote anachofanya kwa wale wanaosisitiza kufanya dhambi.

 

al-AZIM (Adhimu)

Yeye aliye na ukubwa wote ...

Azamah inamaanisha ukubwa. Ukuu wa kweli ni wa Mwenyezi Mungu. Ukuu kamili na kamilifu duniani na mbinguni ni wake; kila kitu huhubiri ukuu wake. Haiwezekani mtu yeyote kuwa sawa na Allah kwa upande wa sifa hiyo.

 

al-GHAFUR (Mwenye kusamehe)

Yeye ambaye ana msamaha mkubwa ...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ana huruma nyingi. Haijalishi ni kubwa kiasi gani kosa la mtumwa, msamaha wake unawafunika wote; Yeye hawezi kudharau heshima yake.

Wakazi wa mbinguni wanaona mambo ambayo watu wengine hawaoni. Jina hilo, Ghafur pia linaeleza maana kwamba makosa yatafichwa kutoka kwao.

 

ash-SHAKUR (Mwenye kulipa shukrani)

Yeye ambaye hufurahia matendo mema ambayo yanafanyika kwa ajili ya kumfurahisha yeye ...

Kushukuru maana yake kurudisha tendo nzuri kwa tendo nzuri. Kushukuru ni wajibu wa mtumwa kwa Allah, Mwenye nguvu.

Shakur ina maana dhati inayotoa digrii za juu ikiwa ni malipo kwa kuabudu kidogo sana, ambaye huwapa neema za milele katika Akhera ikiwa ni malipo kwa matendo yaliyofanywa katika idadi ndogo ya siku. Hakuna mtu ila Mwenyezi Mungu aliye na sifa hizo.

 

al-ALIYY (Aliye juu)

Yeye aliye juu katika kila suala ...

Mwenyezi Mungu ni mkuu na aliye juu.

Nia halisi ya kuwa juu ni kama ifuatavyo:

1. Haiwezekani kufikiri juu ya kiumbe aliye juu zaidi kuliko Allah.

2. Hakuna kiumbe sawa na Yeye; Hana mshirika au msaidizi.

3. Yeye ni huru kutoka kwa chochote ambacho si sambamba na utukufu wake.

4. Yeye ni mkuu katika habari, hukumu, utashi na sifa nyingine zote za ukamilifu.

 

al-KABIR (MKUU)

Hakuna mtu anayeweza kudhaniwa kuwa mkuu kuliko Yeye ...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ana utukufu. Yeye ambaye ni mkuu katika nyanja zote; hakuna kikomo kwa ukamilifu wa kuwepo kwake. Utukufu wote ni wake Yeye.

 

al-HAFIZ (Mwenye kuhifadhi)

Anayehifadhi kila kitu kwa kina; Yeye anayewalinda na kulinda kila kitu kutokana na majanga na maafa hadi wakati fulani ....

Mwenyezi Mungu amemfunulia kila kiumbe ili waweze kujua nini kinawadhuru. Ni udhihirisho wa jina lake al-Hafiz. Mnyama anajua mimea ya hatari kwa hiyo na haili bila kuhitaji ripoti yoyote ya uchambuzi wa kemikali.

Ukweli kwamba matendo ya watumwa Wake yenye kuhifadhiwa na kulindwa kutokana na kupotea ni moja ya maonyesho ya jina al-Hafiz. Kwa hiyo, ufufuo katika Akhera na kuhesabiwa ni uhusiano wa karibu na jina al-Hafiz.

 

al-MUQIT (Mwenye kulisha viumbe)

Yeye ambaye huamua chakula cha kila kiumbe na vinywaji na ambaye hutuma chakula chao kwa miili na mioyo...

Kwa maana hii, al-Muqit inamaanisha ar-Razzaq. Hata hivyo, al-Muqit ina maana zaidi. Ar-Razzaq pia inajumuisha kile ambacho si cha kula au kunywa.

 

al-HASIB (Mwenye kuhesabu)

Anayeweka rekodi ya kile kila mtu anachofanya katika maisha yao kwa maelezo ya kina;

Yeye ambaye ni wa kutosha kwa kila mtu kwa mahitaji yao yote ...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, anajua chochote kinachojulikana kama kiasi na wingi kupitia uhasibu bila kuhitaji shughuli yoyote ya hisabati moja kwa moja na wazi.

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ni wa kutosha kwa kila mtu kwa kila haja.

 

al-JALIL (Mtukufu)

Yeye ni Mola wa Utukufu na Ukubwa; Yeye ambaye anasifika na sifa za utukufu ...

Utukufu na ukubwa ni wa Mwenyezi Mungu. Dhati yake ni kubwa; pia sifa zake. Hata hivyo, ukubwa huo si kwa maana ya ukubwa wa kipimo au umri kama ilivyo kwa vitu. Haiwezi kupimwa kwa wakati; haiwezi kuweka mahali.

 

al-KARIM (Mkarimu)

Yeye mwenye ukarimu, neema na ruzuku ni nyingi zaidi ...

Mwenyezi Mungu anapoahidi, hutimiza; Anapotoa, hutoa sana; Anasamehe wakati ana mamlaka ya kuadhibu.

 

ar-RAQIB (Muangalizi)

Anayeangalia viumbe vyote, ambaye anaweka kila kitu chini ya udhibiti wake ...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ni shahidi ambaye anaangalia viumbe vyote kila wakati. Hapitwi kamwe na chochote. Anaona kila kitu na anampa kila mtu kutokana na kile wanachofanya.

 

al-MUJIB (Mwenye kujibu maombi).

Yeye Mwenye kusikia matakwa ya wale wanaomuomba na kuwapa matakwa yao...

Imeahidiwa katika aya kwamba Mwenyezi Mungu atajibu kila sala. Hata hivyo, haijaahidiwa kwamba kila sala itakubaliwa. Inategemea hekima ya Mwenyezi Mungu kama kukubali sala au la. Ikiwa hekima yake inaona inahitajika, Anakubali kile kinachoombwa hasa, wakati huo huo. Ikiwa anataka, atatoa kilicho bora. Akitaka, Yeye anapokea sala hiyo kwa Akhera; Haitoi duniani. Akitaka, Yeye haikubali kabisa kwa sababu haifai kwa mtumwa Wake.

 

al-WASI’(Aliyeenea)

Upana na kwa kuruhusu ...

Maarifa, huruma, nguvu, na msamaha wa Mwenyezi Mungu ni mkubwa na imehusisha kila kitu. Hakuna kitu kinachoweza kujificha kutoka kwa ujuzi wake; hakuna kikomo kwa ukarimu wake na misaada.

 

al-HAKIM (Mwenye hekima)

Yeye ambaye kila tendo lake ni hekima safi ...

Mwenyezi Mungu ni Mwenye busara kabisa. Yeye hana vitendo visivyo na faida, visivyo na maana na vya bahati. Kila amri na hukumu Yake ina faida ya kudumu na faida katika nyanja zote. Kila kiumbe alichoumba na kila kazi aliyofanya inahusiana na utaratibu wa ulimwengu. Hakuna tukio au kitendo ambacho kinapingana na utaratibu wa jumla wa ulimwengu.

 

al-WADUD (Mwenye upendo)

Yeye ambaye anawapenda watumishi Wake wema, na huweka huruma na ridhaa yake juu yao, Ni nani pekee ambaye anastahili kupendwa...

 

al-MAJID (Mwenye utukufu na heshima)

Yeye ambaye dhati yake ni ya heshima, ambaye matendo yake ni mazuri, na ni mwenye kustahili kila aina ya sifa...

Kuna mambo mawili muhimu kwa maana ya jina hilo:

Kwanza: Yeye hawezi kufikiwa kwa sababu ya ukuu wake na nguvu zake.

Pili: Yeye ni mwenye kusifiwa na kupendwa kutokana na sifa zake za juu na matendo mazuri...

 

al-BAITH (Mwenye kufufua)

Yeye huwafufua wafu na kuwainua kutoka makaburini mwao; Yeye ambaye hutoa kile kilichofichwa ndani ya mioyo ...

Katika Akhera, Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, atawafufua watu na kuwainua kutoka makaburi yao baada ya kufa na kuwa udongo; Yeye atawaita kuwajibika pamoja na roho zao na miili yao; basi atawapa malipo au kuwaadhibu pamoja na roho zao na miili yao.

 

ash-SHAHID (Shahidi)

Yeye anayejua mambo ya nje ya matukio na aliyepo kila mahali na anaangalia mambo yote ...

Mwenyezi Mungu ni Alim kwavile Yeye anajua kila kitu kabisa. Yeye ni Khabir kwavile anajua siri na mambo ya ndani ya matukio. Yeye ni Shahid kwa vile anajua mambo ya nje ya matukio.

 

al-HAQQ (Ukweli)

Yeye ambaye kuwepo kwake bila kubadilika ...

Dhati ya Allah haikubali kutokuwepo; haikubali mabadiliko yoyote, aidha. Ni Mwenyezi Mungu ambaye yupo kweli.

 

Al-WAKIL (WAKILI)

Yeye anayeweza kusimamia masuala ya wale ambao huyaweka katika usimamizi wake, Na kufanikisha kwa njia bora...

Mtu anayeulizwa kufanya kitu anaitwa msimamizi. Mwenyezi Mungu ndiye msimamizi mzuri zaidi na mkamilifu. Yeye ndiye anayejali, anaongoza na kusimamia mambo. Hana wakili yoyote katika mambo yake yoyote. Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, anamaliza mambo ya wale wanaomtumaini.

 

al-QAWIYY (Mwenye nguvu)

Mwenye nguvu sana. Mwenye uwezo sana ...

 

al-MATIN (Imara sana)

Imara sana. Kuwa na uwezo mkali ...

Allah ni Qawiyy kwa vile Yeye ndiye mmiliki wa nguvu kamili; Yeye ni Imara kwa vile Nguvu Yake ni kali sana.

 

al-WALIYY (Gavana)

Yeye ni rafiki wa watumwa wake wazuri na ambaye huwasaidia...

Mwenyezi Mungu ni rafiki wa watumwa wake wapenzi. Anawasaidia. Anawaondolea matatizo yao na shida zao, na huwapa urahisi. Anawafanya kufanikiwa katika matendo yao mema. Anawatoa nje ya kila aina ya giza na huwaingiza katika nuru. Hakuna hofu na huzuni kwa wale ambao ni marafiki wa Mwenyezi Mungu. Hawana hofu wakati kila mtu mwingine anaogopa.

 

al-HAMID (Anayestahiki sifa njema)

Yeye ambaye sifa zote njema ni zake na ambaye peke yake lugha zote za viumbe vyote humtukuza...

Hamd ni kuitukuza dhati tukufu ambayo inamiliki wema na kumsifu kwa njia ya heshima na shukrani.

Kila anayemtukuza Mwenyezi Mungu kwa njia ya hali zao au lugha zao. Sifa zote njema ni za kwake Yeye. Ni Yeye tu ambaye anastahili heshima kwa kumsifu na kumshukuru, ambaye anamiliki neema na anastahili kuabudiwa.

 

al-MUHSI (Mjuzi wa idadi)

Yeye anayejua idadi ya kila kitu...

Hakika Mwenyezi Mungu ndiye anayezunguka kila kitu kwa ujuzi wake na anajua idadi ya kila kitu na huwahesabu wote.

 

al-MUBDI '(Mwanzilishi)

Yeye ambaye huumba viumbe vyote awali bila jambo au mfano ...

Mubdi inamaanisha uvumbuzi kimaana. Jina Muid pia linamaanisha uvumbuzi. Ikiwa kitu kilichofanana na uvumbuzi kilifanywa kabla, neno iada linatumiwa; ikiwa uvumbuzi ni kitu ambacho hakina kufanana au mfano, neno ibda linatumika.

 

al-MUID (Mwenye kurudisha)

Yeye ambaye anarudia kuumba viumbe vyake baada ya kuwaangamiza...

Wakati kila kitu kinapokamilisha uhai uliowekewa kwa ajili yake na kufa, hakuna mtu mwingine isipokuwa Mwenyezi Mungu anabaki; Hata hivyo, katika Akhera, Mwenyezi Mungu huwafufua watu ambao walipotea ingawa walikuwapo; Anawaumba tena. Kisha, anawaita kuwahukumu.

 

al-MUHYI (Mtoaji uhai)

Yeye ambaye anatoa maisha, hutoa nguvu na afya ....

Mamilioni ya wanadamu hupewa uzima na kuzaliwa kila siku, kila saa na kila sekunde. Wanafanyika kupitia amri, uumbaji na ruhusa ya Mwenyezi Mungu. Mwenyezi Mungu hutoa uhai bila kuwepo awali, au anaweza kufufua wafu. Inaitwa ihya, yaani, kufufua. Ni rahisi sana kwa Mwenyezi Mungu, ambaye anaweza kuunda vitu bila kuwepo awali, kufufua wafu.

 

al-MUMIT (Mchukuaji wa uhai)

Yeye ambaye anaumba kifo cha kiumbe hai ...

Mwenyezi Mungu anaamua maisha fulani kwa kila kiumbe hai ambacho aliumba. Kifo ni haki kwa viumbe hai. Na Mwenyezi Mungu ndiye anayeumba uhai na kifo. .

Hata hivyo, kifo haimaanishi kupotea na kwenda kuelekea kutokuwepo; ni mabadiliko kutoka maisha ya muda mfupi hadi maisha ya kudumu na yasiyo na mwisho.

 

al-HAYY (Aliye hai milele)

Aliye hai anayejua kila kitu na nguvu zake ni za kutosha kwa kila kitu...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, hatakufa; Yeye daima yupo hai. Yeye ndiye anatoa uhai kwa viumbe hai. Lakini kwa ajili yake, hakutakuwa na maisha. Yeye ni huru kutokana na aina zote za muda mfupi, kupungua na makosa.

 

al-QAYYUM (Mwenye kuwepo kwa kujitegemea)

Yeye ambaye anahifadhi mbingu, dunia, na kila kitu ....

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ameumba kila kitu kusimama mpaka wakati wao uliowekwa. Kwa hiyo kila kitu kinasimama shukrani kwa Mwenyezi Mungu.

 

al-WAJID (Mwenye kupata)

Yeye asiyehitaji kitu; Yeye hupata chochote anachotaka kila anapotaka; Yeye ambaye hajawahi kunyimwa vitu ambavyo vinahitajika kwake ...

 

al-MAJID (Mwenye utukufu na heshima)

Yeye, ambaye heshima na utukufu wake ni mkubwa, na ambaye ukarimu na fadhila zake ni nyingi...

Ukarimu na neema za Mwenyezi Mungu kwa watumishi Wake ambao wanaomjua ni nyingi sana kuzieleza au kuzipima. Kwa mfano, Anawafanya kuwa na maadili ya juu na kufanya matendo mema na kisha anawasifu kwa sababu ya matendo hayo mema na sifa tofauti walizonazo. Anawasamehe makosa yao na hufuta matendo yao mabaya.

 

al-WAHID (Wa pekee)

Yeye ambaye ni mmoja ...

Kabisa bila mshirika au wa kufanana naye katika dhati yake, sifa, matendo, majina na amri...

 

as-SAMAD (Mkusudiwa kwa haja)

Yeye tu ndiye mwenye usuluhisho wa mahitaji na kuondoa taabu; anayekusudiwa kwa mahitaji na maombi; mmoja ambaye matakwa na maombi yote yanawasilishwa kwake...

Mwenyezi Mungu ni njia ya kipekee kwa kila mwombaji. Watu wote wanaohitajia duniani na mbinguni wanamgeukia Yeye, wamepeleka mioyo yao kwake, wamefungua mikono yao na kumwomba. Yeye ndiye peke yake ambaye anastahili hili.

 

al-QADIR (Mwenye nguvu)

Yeye anayeweza kufanya kile atakachotaka atakavyo...

 

al-MUQTADIR (Muumba wa nguvu zote)

Anayetoa kwa utashi wake nguvu hata ya aliye na nguvu zaidi baina ya viumbe vyake...

Mwenyezi Mungu ana nguvu kabisa na isiyo na kikomo juu ya kila kitu. Kwa kuwa ana nguvu juu ya kila kitu, Yeye huumba chochote anachotaka na Yeye huumba nguvu nyingi anazotaka ndani yake.

 

al-MUQADDIM (Mtangulizaji)

Yeye ambaye hutanguliza chochote anachotaka...

Mwenyezi Mungu aliumba viumbe vyote. Hata hivyo, alileta mbele tu wale aliowachagua. Aliwainua watu wengine juu ya watu wengine kwa digrii kwa dini au ulimwengu. Hata hivyo, uinuko huo na uteuzi ulifanyika kwa sababu watumwa walistahili kutokana na matendo yao.

 

al-MUAKHIR (Mcheleweshaji)

Yeye anayeweka nyuma au kuchelewesha chochote anachotaka ...

Mwenyezi Mungu hutanguliza au kuchelewesha chochote atakachotaka; Wakati mwingine hawezi kukamilisha majaribio ya watumwa Wake wanapotaka na kuwacheleweshea. Kuna sababu nyingi na hekima zake. Mtu anapaswa kutafuta na kujaribu kuelewa hekima hizo.

 

al-AWWAL (Wa kwanza)

Yeye anayekuja kabla ya kila mtu, Yeye asiye na mwanzo ...

Mwenyezi Mungu ni mbele ya viumbe vyote; hakuna utangulizi kabla ya kuwepo kwake. Hakuna mwanzo wa kitu chochote kabla Yake.

 

al-AKHIR (Wa mwisho)

Yeye ambaye hana mwisho ...

Kila kitu kinakuja mwisho na huenda kuelekea kuangamizwa; Yeye tu ndiye anayebaki. Hakuna mwisho wa kuwepo kwake. Hakuna mwanzo au mwisho kwa Yeye.

 

az-ZAHIR (Aliye dhahiri)

Yeye anayeonekana; Yeye ambaye anajulikana kwa ushahidi kamili ...

Uwepo wa Mwenyezi Mungu ni dhahiri zaidi kuliko kila kitu. Mtazamo wowote tunaouona, kila wimbo tunaosikia, kila kitu tunachoshikilia, kila kitu ambacho ulimi wetu unaonja, kila maana tunayojifunza, kwa kifupi, kila kitu ambacho tumejifunza hadi sasa ikiwa ndani yetu au nje kinashuhudia kuwepo kwake, umoja na sifa za ukamilifu.

 

BATIN (Aliye jificha)

Yeye aliyejificha, asiyeonekana; Yeye ambaye hawezi kueleweka kupitia viungo vya hisia ...

Uwepo wa Mwenyezi Mungu ni wazi na uliyo jificha. .

Ni dhahiri kwa sababu hata wale ambao hawana macho wameona ushahidi na ishara ambazo hutujulisha juu ya kuwepo kwake na hata viziwi wamesikia ushuhuda wa jumla wa mambo juu ya ukweli wa dhati hiyo ya juu.

Ni yenye kujificha kwa sababu hatuwezi kuelewa dhati yake. Hata hivyo, tunajua kuwepo kwake kwa uhakika.

 

al-WALI (Gavana)

Yeye anayepanga mambo ya viumbe.

Yeye anayeongoza ulimwengu huu mkubwa na matukio yake yote peke yake ...

Mwenyezi Mungu ndiye peke yake mkuu anayewatawala viumbe vyote. Utawala wa watawala wengine na wakuu ni kupitia ruhusa yake. Na utawala wao na utawala hauna kamili.

Utawala wa Allah na ukubwa wake hauna ukomo, halisi na wa kweli. Kila kitu ni chini ya amri na utashi wake. Hakuna kinachofanyika katika mali Yake bila ujuzi Wake.

 

al-MUTAALI (Mkuu)

Yeye ametukuka kwa kila namna, zaidi ya chochote akili inaweza kurejesha kwa viumbe vyake...

Kwa mfano, yafuatayo inasemwa juu ya mtu tajiri, "Huyu mtu anaweza kuwa maskini kesho" na mtu anaweza kuwa maskini ingawa alikuwa tajiri. Hata hivyo, haiwezekani kufikiri juu ya uwezekano kama huo kwa Mwenyezi Mungu. Yeye ni huru kutokana na aina zote za kutokamilika, udhaifu, na makosa.

 

al-BARR (Chanzo cha wema wote)

Yeye anayewatendea watumishi wake kwa uvumilivu, na wema na wema wake bila ya shaka ni mkubwa sana...

Mwenyezi Mungu daima anataka wepesi na faraja kwa waja Wake; Hataki shida kwao, na hawapendi wale wanaosababisha shida. Anasamehe matendo mabaya yaliyofanywa na kuyafunika. Anatoa kwa uchache thawabu 10 kwa jema moja. Ikiwa mtumwa anatarajia kufanya tendo nzuri lakini hayatendi, anayaangalia kuwa yamefanyika na kutoa thawabu kwa ajili yake. Haadhibu matendo mabaya isipokuwa yamefanywa.

 

saa-TAWWAB (Mwenye kukubali toba)

Yeye anayekubali toba na kusamehe dhambi ...

 

al-MUNTAQIM (Mlipiza kisasi)

Yeye ambaye kwa haki huwapa wahalifu adhabu wanayostahili...

Mwenyezi Mungu ana kisasi. Yeye ndiye anaye waadhibu waasi, anashinda wauaji na kupunguza wahalifu na kuwadogesha.

 

al-AFUWW (Mwenye kusamehe)

Yeye ambaye anasamehe sana ...

Mwenyezi Mungu huangamiza dhambi; Anawazingatia kama hawajafanya.

Jina hilo ni sawa na jina la al-Ghafur. Hata hivyo, kuna tofauti kidogo. Ghufran inamaanisha kufunika dhambi. Afw ina maana ya kuyaangamiza. Kuondoa kitu ni bora kuliko kukifunika.

 

ar-RAUF (Mkarimu)

Yeye ambaye ni mwenye huruma sana ...

Neema, ukarimu na huruma za Mwenyezi Mungu kwa viumbe hasa wanadamu ni kubwa sana na ni nzuri zaidi ya maelezo au kipimo.

 

MALIKU'L-MULK (Mmiliki wa mali yote)

Mwenyezi Mungu ndiye mmiliki na mfalme wa mali yote. Anamiliki mali yake kama atakavyo. Hakuna mtu mwenye haki ya kupinga na kukataa usimamizi wake. Anatoa kwa yeyote anayetaka na Yeye huchukua kwa yeyote anayetaka. Hahitaji washirika au wasaidizi katika mali Yake.

 

DHU'L-JALALI wa'l-IKRAM (Bwana wa Utukufu na neema)

Yeye aliye na ukuu wote na ukarimu wa neema ...

Jalal ina maana ukuu na utukufu. Uzuri wote unaoonyesha ukuu ni wa Mwenyezi Mungu.

Mwenyezi Mungu pia ndiye mzuri wa wema na ukarimu. Neema nyingi na zisizo na ukomo ambazo zinaendelea kuwafikia viumbe ni neema na ruzuku ya Mwenyezi Mungu. Hakuna mtu ana haki yoyote ya kupata neema hizo hata kwa kiasi kidogo.

 

al-MUQSIT (Mwenye kuweka usawa)

Yeye anayefanya kila kitu kwa usawa sahihi na maelewano.

Yeye ambaye ana huruma kwa mtu aliyedhulumiwa na kumlinda kutokana na mwenye kudhulumu.

 

al-JAMI '(Mwenye kukusanya)

Yeye anayewaleta pamoja awatakao, atakapotaka, ambako anataka.

Yeye anayeleta na kushikilia pamoja mambo ambayo yanafanana au hayafanani na mambo yaliyo kinyume...

Mwenyezi Mungu ataleta tena pamoja atomu za miili yetu ambayo imeharibika na kuenea ndani ya maji, hewa na udongo; Yeye atakwenda kuijenga upya miili yetu.

Mwenyezi Mungu huleta pamoja vitu vyote vinavyofanana na viumbe ambavyo ni tofauti. Anawafanya wawe pamoja. Kwamba Mwenyezi Mungu anashikilia vitu tofauti kama joto na baridi, kavu na unyevu ni maonyesho ya jina la Mwenyezi Mungu al-Jami’.

 

al-GHANIYY (Tajiri)

Yeye ambaye ni tajiri mkubwa na mwenye kujitegemea kabisa.

Yeye asiyehitaji kitu chochote; Yeye asiyehitaji kuomba kwa mtu yeyote kwa njia yoyote kwakuwa Yeye ana kila kitu.

 

M-MUGHNI (Mwenye kutoa utajiri)

Yeye ambaye humfanya tajiri yeyote anayempenda ...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, humfanya mtu yeyote anayempenda tajiri, humfanya awe mtu tajiri maisha yake yote. Anafanya mtu yeyote anayependa kuishi kama mtu maskini maisha yake yote.

Huwafanya baadhi ya watumishi wake maskini na baadhi ya watumwa wake matajiri.

"Siku ya Hukumu, umasikini na utajiri hazitahesabiwa; uvumilivu ulioonyeshwa dhidi ya umasikini na shukrani iliyoonyeshwa kwa utajiri itahesabiwa.

La muhimu si kuwa masikini sana au tajiri sana; ni kuonyesha uvumilivu sana au kumshukuru sana. "(Yahya bin Muadh)

 

al-MANI '(Mwenye kuzuia)

Yeye asiyeruhusu kitu kutokea ...

Tuna matakwa na kutamani mengi, baadhi yake ni mazuri na baadhi ni mabaya; huonekana moja baada ya jengine. Hayana mwisho kabla ya kufa... Tunaendelea kufanya kazi ili tupate matakwa hayo na tunayoyatamani. Kila matakwa hutegemea sababu fulani na sababu hizi hutegemea amri ya Allah, ambaye ni al-Mani 'na al-Mu'ti. Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, huwapa wale wanaotamani vitu kama Yeye anataka; basi, sababu ambazo mtu anataka hutokea mara moja. Hiyo ndiyo maana ya jina lake, al-Mu'ti. Kama Mwenyezi Mungu haruhusu matakwa fulani. Basi, sababu ambazo mtu anataka hazitatokea hata ajaribu kiasi gani. Hiyo ni udhihirisho wa jina lake al-Mani '.

Kuzuia maafa na mabaya ambayo yatawaathiri watumwa Wake na kuyarejesha ni maonyesho ya jina lake, al-Mani '.

 

ad-DARR (Mwenye kudhuru)

Yeye anayeumba vitu vinavyosababisha maumivu na majeraha...

 

NAFI '(Mwenye kuumba wema)

Yeye anayeunda vitu vinavyozalisha manufaa na faida ...

Na Mwenyezi Mungu ndiye anayeumba vitu vyenye manufaa na vibaya, ambaye huumba mema na mabaya. Mtu anapata mambo mazuri na mambo mabaya kutokana na sababu nyingine lakini sababu hizo sio wamiliki na watengenezaji wa faida hizo na madhara lakini ni pazia.

 

NUR (Nuru)

Yeye anatoa mwanga kwa ulimwengu wote, ambaye huangaza nyuso, akili na mioyo ya watumishi Wake ...

Mwanga unaoangaza mambo yote hutoka kutoka katika nuru ya dhati ya Mwenyezi Mungu kwa sababu Yeye ni nuru ya mbingu na ardhi.

Kila chembe ambayo jua huangaza ni ushahidi wa kuwepo kwa jua; Vivyo hivyo, mwanga unaoonekana katika kila chembe ya ulimwengu ni uthibitisho wa kuwepo kwa Muumba wa kule kuangaza.

 

al-HADI (Mwongozaji)

Yeye anayeumba mwongozo.

Yeye anayewawezesha wale wanaopenda miongoni mwa watumwa Wake kufuata njia nzuri na za faida za kufanikiwa na kufikia kile wanachotaka.

Yeye ambaye anafundisha kila kiumbe kile wanachohitaji na kile wanachohitaji kufanya ...

Mwongozo ni Allah kuonyesha njia za wema na furaha kwa watumishi Wake kufikia malengo yao kwa njia ya baraka yake na ukarimu na kuwafikisha kwenye njia hizo. Kuonyesha tu njia na sababu za njia ya wema huitwa irshad (mwongozo) na kuwafanya watembee kwa njia hiyo hadi kufikia malengo yao inaitwa tawfiq (mafanikio).

 

al-BADI '(Muumbaji wa kitu bila ya mfano)

Yeye ambaye hana mfano au kifani, na huleta katika kuwepo limwengu za ajabu ...

Yeye asiye na mfano katika dhati yake na sifa zake ...

Badi 'inamaanisha mubdi, yaani, anayeumba kitu ambacho hakina mfano au kifani.

 

al-BAQI (Mwenye kubaki milele)

Yeye ambaye kuwepo kwake hakuna mwisho...

Jina hilo linamaanisha "matengenezo ya kuwepo". Matengenezo ya kuwepo inamaanisha kutokuwa na mwanzo au mwisho. Allah, Mwenye nguvu, anaitwa Al-Qadim kwa sababu hana mwanzo na anaitwa al-Baqi kwa sababu hana mwisho. Majina ya al-Azali na al-Abadi yana maana sawa.

Uwepo wa Mwenyezi Mungu haujumuishwi katika dhana ya wakati katika matengenezo kwa sababu muda ni dhana inayoonyesha digrii za mtiririko kuelekea milele kuanzia wakati ulimwengu uliumbwa. Wakati kulikuwa hakuna ulimwengu, hapakuwa na wakati, ama, lakini Allah alikuwako. Ulimwengu utaisha; wakati utaisha; lakini Mwenyezi Mungu ni al-BAQI.

 

al-WARITH (Mrithi wa yote)

Yeye ambaye ni Mmiliki wa kweli wa utajiri wote wakati wamiliki wa kudumu wa utajiri watakapo toweka mikono mitupu ...

Mwenyezi Mungu, Mwenye nguvu, ndiye mmiliki halisi na mrithi halisi wa mali yote. Umiliki wote na urithi wa watu ni wa muda na una muda. Mrithi halisi wa mali ni Mwenyezi Mungu, ambaye ni mmiliki wa mali yote. Siku ya Hukumu, viumbe wote wanaoishi watakufa na mali yote itasalia kwake.

 

ar-RASHID (Mwenye kuelekeza njia sahihi)

Yeye anayeendesha vitu vyote kulingana na mpango wake wa milele, kuwaleta kwa utaratibu na hekima kwenye hatima yao ya mwisho;

Yeye anayeweka kila kitu mahali pake; Yeye anayeweka kila kitu kwa utaratibu kwa njia kamilifu ...

Jina ar-Rashid lina maana mbili:

1. Yeye anayeonyesha njia sahihi na salama. Kwa maana hii, ina maana sawa na al-Hadi.

2. Hakuna yeyote kati ya kazi zake ni bure na haina maana. Yeye ambaye hakosei kamwe katika vipimo vyake; Hakuna yeyote kati ya shukrani zake haina maana.

 

as-SABUR (Mwenye subira)

Mwenyezi Mungu hafanyi haraka kufanya kitu kabla ya muda wake. Anaweka muda wa mambo ambayo atafanya na kuyaingiza katika matendo kwa kuzingatia sheria alizoweka wakati muda utakapofika. Hacheleweshi muda alioamuwa kufanya kitu kama mtu mvivu anavyofanya. Yeye hajaribu kufanya kitu kabla ya muda wake kama mtu wa haraka anavyofanya. Kwa kinyume chake, Yeye hufanya mambo wakati wake.

Kuthibitisha kuwepo kwa kitu ni rahisi kuliko kuthibitisha kutokuwepo kwake. Tunaweza kuthibitisha kuwepo kwa aina ya tufaha kwa kuonesha tufaha moja tu. Hata hivyo, mtu anayedai kwamba aina ya tufaha kuwa haipo anaweza tu kuthibitisha kwa kusafiri duniani kote na hata ulimwenguni kote. Hili ni jambo gumu kabisa takribani ni muhali. Hivyo, tunaweza kusema kutokuwepo kwa kitu hakuwezi kuthibitishwa.

Mambo mawili yaliyothibitishwa hufadhilishwa kuliko maelfu ya mambo ambayo ni ya kukataa na ya kukanusha. Ikiwa watu watakubaliana juu ya ukweli mmoja, ukanushaji wa jambo hilo kwa mawazo ya maelfu ya watu kupitia madirisha yao membamba hauna manufaa.  

Ikiwa mageti 999 ya kasri yamefunguliwa na moja wapo limefungwa, hakuna anayeweza kudai ni muhali kuingia ndani ya kasri hilo. Mkanushaji daima hutaka kuonesha geti lililofungwa. Kiukweli hata geti hilo lililofungwa ni kwa ulimwengu wake wa kiroho na wale ambao ni kama yeye kutokana na kizuizi mbele ya macho yao. Hakuna geti lililofungwa kwa muumini labda afumbe macho yake… Licha ya hivyo, mageti 999 yako wazi kwa kila mmoja. Hili hapa ni geti hilo na baadhi ya hoja;

1. Ushahidi wa uwezekano

Ulimwengu huzingatiwa kama jambo lenye kuwezekana. Hiyo ikiwa na maana kuwepo kwake na kutokuwepo kwake ni sawa, ina uwezo wa kuwepo au kutokuwepo. Inapokuwepo, inawezekana kwake kuwepo katika muundo mmoja kati ya yumkini zisizo kuwa na ukomo za kuwepo. Hiyo ni kusema, kisicho kuwepo kina uwezekano wa kuwepo kama ilivyokuwa kilichokuwepo. Kila chenye kuwezekana ni chenye kutegemea sababu nje yake. Na kama hivyo, kuna dhati yenye kuchagua vitu viwepo, kisha hufadhilisha muundo na hali ya kuwepo kutokana na kutokuwepo na kwa miundo mengine yenye kuwezekana pamoja na hali. Na dhati hiyo ni Allah.

2. Ushahidi wa kutokea (kuumbwa baadae)

Ulimwengu unakubali mabadiliko. Ni wenye kuendelea kubadilika. Kila chenye uwezo wa kubadilika kimeumbwa baadaye. Kwa hivyo, jambo haliwezi kuwa la tangu. Ndio, matukio kama mwendo wa kuendelea wa kitu kuelekea katika kutokuwepo kwa mujibu wa sharia ya thermodynamic (Uhusiano wa joto na nishati nyingine), kupanuka kwa kuendelea kwa ulimwengu, na mwendo wa kuendelea wa jua kuelekea kuisha kunaonesha kuwa kuwepo kuna mwanzo. Kila kiumbe ambacho kimeumbwa baadae kina muumbaji; hakuwezi kupatikana kwa taathira bila ya sababu. Na hakuna Sanaa bila ya msanii. Sababu haziwezi kwenda bila ya kuingiliwa daima. Kisha ulimwengu wa maada, ambao ni wenye kuendelea kubadilika ambao si wa tangu, ambao umeumbwa baadaye na ambao unahitaji sababu ya kwanza, unahitaji Muumba. Na muumba huyo ni Allah.

3. Ushahidi wa maisha

Maisha ni ni siri iliyo wazi. Ndio, ni vigumu kuelezeka kupitia sababu zenye kuonekana na macho na ni yenye kuonesha wazi wazi kwa vile yanaashiria nguvu ya muumba. Ndio, moja kwa moja yanamuonesha na kumtangaza muumba. Ni jambo la maajabu lenye kuwashagaza wataalamu kwa usiri wake na watu wa kawaida huwashangaza kwa uwazi wake. Maisha kwa maneno yanasema kwa lugha ya silika ni Allah pekee ambaye ameniumba na amenifanya niwepo”

4. Ushahidi wa nidhamu

Kila kitu kinaendana na sehemu zake; Vivyo hivyo, ulimwengu  unafanana na viumbe ambavyo huunda ulimwengu. Hii ni dalili isiyozingatiwa ambayo inatueleza kuhusu kuwepo kwa nidhamu na mfumo na inaonesha mpangaji huyo ni Allah.

5. Ushahidi wa Sanaa

Sanaa nzuri na yenye kuvutia huvuta umakini wa watu kwenye ulimwengu kutoka atomu kwenda kwa mwanadamu na kutoka kwa seli mpaka galaxy. Ndio, kila Sanaa ulimwenguni kote ina sifa zifuatazo;

Ina thamani kubwa ya Sanaa.

Ni yenye thamani sana.

Imetengenezwa ndani ya muda mdogo na kwa wepesi sana.

Ipo kwa wingi.

Ipo aina nyingi.

Ipo kwa kuendelea.

Hata hivyo, vitu ambavyo huonekana kutengenezwa ndani ya muda mdogo, kwa wingi, urahisi, na kwa aina nyingi havipaswi kuwa ni vya kisanaa na vyenye thamani. Hata hivyo, ikiwa anayevitengeneza ni Allah, vitu hubadilika na vitu vilivyokuwa kinyume hukutana.

6. Ushahidi wa hekima na lengo.

Kila kiumbe kina lengo, kusudio, faida, na matokeo, maalumu kwa ajili yake, hakuna kinachoweza kuzingatiwa kama upuuzi, kisicho kuwa na lengo, maana, na chenye fujo kinachoweza kupatikana hata katika kitu kidogo. Hata hivyo, ulimwengu wa maada, ulimwengu wa mimea na wanyama na vitu visivyo na ufahamu wala utambuzi haviwezi kupita katika mnyororo huu wa makusudio. Basi, tunaweza kuzingatiwa kuwa ni wenye akili ikiwa tutaegemeza operesheni ya ufahamu hekima hii na makusudio haya kwa Allah.

7. Ushahidi wa huruma na rehema.

Mahitaji ya viumbe hasa mwanadamu hayana mpaka. Na utashi wao ni takribani haupo. Mahitaji ya wahitaji wote hufikiwa kutoka sehemu zisozotarajiwa bila ya kutarajiwa. Mahitaji ya viumbe wote yanafikiwa katika kiwango wanachohitaji, katika ubora na idadi. Kutumwa kwa msaada na msaada huo kuyafikia mahitaji kama yalivyo kwa uwazi inathibitisha kwamba mahitaji haya yamefikiwa na dhati yanye huruma ambaye yupo karibu na mwanadamau kuliko nafsi yake. Huruma hii na rehema pamoja na riziki ambazo zinafanya kazi ulimwengini kote na ambapo utashi unafanya kazi daima, unatujuza kuhusu na kuthibitisha uwepo wa dhati tukufu, ambaye amejawa na sifa za kufanya kazi hizi zote na ambaye ametakasika na sifa pungufu.

8. Ushahidi wa kusaidiana

Viumbe vyote kutokea yule aliyekaribu na mwenzake mpaka yule aliyembali na mwenzake husaidiana. Aina tofauti ambazo hazina uhusiano zenyewe kwa zenyewe huungana pamoja kana kwamba ni sehemu za kitu kimoja na kusaidiana zenyewe kwa zenyewe. Tunapaswa kufikiri kwamba bakteria, minyoo, udongo huungana pamoja kwa lengo moja na kusaidia mimea; na msaada huu hutokea kwa kurudia rudia. Matendo haya ya viumbe hawa ambayo yanakosa akili na utambuzi na yenye kushangaza akili na utambuzi yanaonesha matendo ya hekima ya uwajibu wa kuwepo nyuma ya pazia. Hiyo ni kusema ulimwengu wote husema “Allah” kwa ulimi wa kusaidiana.

9. Ushahidi wa usafi

Usafi ulimwenguni kote kutoka katika ardhi mpaka mbinguni unatujuza kuhusu dhati pamoja na jina lake la Al-qudus, ni kweli kwa jina lake.

Ndio, bakteria anayesafisha udongo, wadudu, wadudu chungu, ndege wengi wa kuwinda, upepo, mvua, theluji, barafu katika bahari na samaki, hewa angani, mashimo meusi mbinguni, oksijini yenye kusafisha damu katika miili yetu, upepo mwanana wa kiroho ambao huiweka huru roho kutokana na shida vinatueleza kuhusiana na jina la Al-qudus na dhati tukufu nyuma ya jina hilo.

10. Ushahidi wa nyuso

Hebu tuanze na kuiangalia sura ya mwanadamu tu, ambayo ni sifa au kipengele muhimu chenye kumtafautisha mtu mmoja kutokana na wanadamu wengine, kulifanya jambo la aina moja japo kuwa linawezekana kusambazwa kwa viumbe wote.

Uso wa mwanadamu haufanani na uso wa yeyote katika mabilioni ya watu waliowahi kuishi kabla yake kwa namna yoyote. Kanuni hii inafanya kazi pia kwa watu watakaokuja katika mustakabali. Kuchora mabilioni ya picha ambayo hufanana katika upande mmoja lakini tofauti katika upande mwengine katika eneo dogo sana na kutofautisha kila mmoja kati yao kutokana na mabilioni ya picha ambayo ni muhali kuwa kama yeye na kukiweka kila kitu katika muundo wenye njia zisizo kuwa na mpaka za uwezekano ni tangazo lenye nguvu kutoka kwa Allah mtukufu ambaye anakifahamu kwa kina kila kiumbe akiumbacho, ambaye nguvu yake na elimu yake vinatosha kumuunda kiumbe hicho katika namna yoyote aitakayo, hata kwa watu ambao ni viziwi. Ndio, huumba viungo katika uso tofauti kutokana na viungo vyengine katika sura nyengine, kulipatia kila jicho sifa yenye kulitofautisha na macho mengine litamuonesha jambo hilo kila mtu ambaye ana ufahamu dhati ambayo imeviumba na kuvipa hekima isiyokuwa na mwisho.

11. Uthibitisho wa Ushawishi wa Mungu

Bata anapotoka kutoka katika yai, anaweza kuogelea. Wadudu chungu wanatoka kutoka katika kakao na kuanza kuchimba vichuguo mara moja. Nyuki huweza kuzalisha asali, ambayo ni sanaa ya ajabu, haraka sana; buibui inaweza kuunganisha mtandao mzuri sana. Tunaelewa kutokana na mifano ya hapo juu kwamba wao na wanyama wengine hufanya mambo kutokana na kile ambacho hufundishwa katika ulimwengu mwingine na uwezo wao wa kuzaliwa. Hata hivyo, mtu anapaswa kujifunza kila kitu katika ulimwengu huu ingawa yeye ni kiumbe mwenye vipaji na kamilifu. Yaani, dhati ambayo huwapa viumbe wengine sifa hizi sio wenyewe bali ni dhati yenye hekima, ambaye huwapa vipaji hivi.

Watoto wa mkunga ambao mama yao anataga mayai kilomita nyingi mbali mara tu wanapotoka kutoka katika mayai wanawapata mama zao kwa urahisi sana. Tunawezaje kuelezea hilo kama si kupitia motisha ya Mungu? Ikiwa hali hii ya ajabu ambayo tunayoona katika wanyama inaelezwa kama zawadi ya Mwenyezi Mungu, basi inaweza tu kuonekana kama maelezo ya busara na mantiki. Vinginevyo, tafsiri nyingine yoyote inazingatiwa kama upuuzi.

12. Ushahidi wa roho na dhamiri

Njia ambayo roho yetu, ambayo hakuna mwenye mashaka juu ya kuwepo kwake hata hivyo asili yake halisi haijulikani, ni miongoni mwa shuhuda zenye kutueleza kuhusu Allah mtukufu. Dhati yenye kuwakilisha ulimwengu wa nidhamu duniani ni roho na imekuja katika dunia hii kwa ajili ya kupiga hatua na kuwa bora. Taathira ya hekima katika matokeo si maudhui yetu, tunaona sahihi kutaja nukta inayoashiria tu. Ukweli wa kwamba roho ambayo haina uhusiano na ulimwengu wa kimaada katika asili yake, imeletwa katika dunia hii kutoka katika ulimwengu wake kwamba ni yenye kukomaa hapa na kwamba iliyofanywa kupitia programu ni moja kati ya ushahidi muhimu wenye kutangaza kuwepo kwa Allah mtukufu.

Kwa upande mwingine, hisia ya ziada ndani ya mwanadamu, kurejea kwa Mola pale panapokesekana sababu ya wazi wazi, na kukariri kwa matukio yenye kufanana mara milioni kunathibitisha kwa uwazi kwamba dhamiri, ambayo imewekwa ndani ya mwanadamu na ambayo ni njia ya kumtambua Allah, kwa mapenzi ipo katika mapenzi na Muumba wake na inawasiliana naye kikamilifu.  Licha ya hivyo, je dhamiri si shahidi wa kweli wa siku ya Alastu? Dhamiri inasema “Allah” kupitia ulazima wa haki ya ushahidi huu?

13. Ushahidi wa asili na historia

Kuwepo kwa mapenzi ndani ya kila mtu kwa uzuri na kuwepo kwa hisia ya chuki kuelekea ubaya ni ukweli ambao hakuna awezaye kukana. Kwa kutenda kimaadili na kufanya matendo mazuri na asili yao ya kuepuka tabia mbaya na matendo mabaya, hisia hizi zinaonesha kuwa dhati inayomuamuru mtu kutenda jema na mambo mazuri na inayomuamuru kuepuka baya na matendo mabaya ni dhati hiyo hiyo inayompa hisia hizi. Dhati hii bila ya shaka ni Allah.

Historia ya dini inashuhudia kwamba ubinadamu haukuwahi kuwa na kipindi bila ya dini. Daima waliamini juu ya dini hata kama ilikuwa ni ya kipuuzi na walifuata mfumo wa kiroho. Licha ya hivyo, Imani ni lazima kwa sababu ipo katika asili ya mwanadamu. Dhati iliyoweka haja hii katika asili ya mwanadamu ndiyo dhati hiyo hiyo yenye kutuamuru kuamini. Dhati hii ni Allah.

14. Ushahidi wa hisia

Mwanadamu amepewa maelfu ya hisia. Kila hisia ina asili ya kubeba ujumbe kutoka katika ulimwengu zaidi ya ulimwengu wa maada. Hata hivyo, mwanadamu ana hisia nyingine inayomueleza kuhusu Allah mtukufu moja kwa moja. Hisia hii ni hisia ya umilele na kutokuwa na mpaka. Kwa hisia hii mwanadmau daima hujitahidi na kufanya kazi kwa ajili ya umilele. Hakuna kilicho na mpaka chenye kumtosheleza kwa ukamilifu. Na hisia hii haiwezekani kupewa mwanadamu kupitia taathira ya dhati nyingine inayokufa. Hakuna katika sababu zenye kufa zenye kuweza kuwakilisha kinywaji cha umilele. Hata hivyo, kuwepo kwake ni ukweli; ni muhali kuukana. Hivyo, hisia hii tumepewa na dhati ambayo imetuumba pamoja na hisia hiyo. Dhati itakayotupa maisha ya milele pia ni dhati hiyo.

15. Ushahidi wa Makubaliano
If ten liars came to us and said that our house was on fire, we would believe them saying "perhaps" though we had never heard them telling the truth. For, there is a case of agreement. However, the agreement that we mention is an agreement formed by thousands of prophets, hundreds of thousands of saints, and millions of believers. The first point that these people who lived at different times and in different places agree on is the reality, “Allah exists”. How can a person who believes the lie that ten liars agree on but does not believe the agreement of the prophets, who never told lies, and millions of saints be called a human? How can he be called sane? 

Ikiwa waongo kumi watatujia na kusema kuwa nyumba yetu inaungua, tungeliwaamini tukisema “huenda” japokuwa hatukuwahi kuwasikia wakisema ukweli. Kwakuwa kuna jambo la makubaliano. Hata hivyo, makubaliano tuliyoyataja ni makubaliano yaliyoundwa na maelfu ya mitume, mamia ya maelfu ya mawalii, na mimilioni ya waumini. Nukta ya kwanza wanayokubaliana watu hawa waliyoishi muda tofauti na sehemu tofauti ni uhalisia wa kuwa, “Allah yupo”. Vipi aitwe mwanadamu mtu awezaye kuamini uwongo wanaokubaliana waongo kumi na haamini makubaliano ya mitume, ambao hawakuwahi kusema uwongo, na mamilioni ya mawalii? Vipi aitwe mwenye akili?

16. Ushahidi wa Qur’an
Shuhuda zote zenye kuthibitisha kwamba Qur’an ni maneno ya Allah pia zinathibitisha kuwepo kwa Allah mtukufu. Kuna mamia ya shuhuda zenye kuthibitisha kuwa Qur’an ni maneno ya Allah na zimeelezwa kwa kina katika marejeo ya Qur’an kuhusu jambo hilo. Tunarejesha ushahidi wa jambo hilo katika kazi hizo. Ndiyo, shuhuda zote zinasema kwa ndimi zenye kuendana nazo, “Allah yupo”.

17. Ushahidi wa mitume
Shuhuda zote zenye kuthibitisha utume wa mitume na hususan utume wa Hz. Muhammad (s.a.w) zinapaswa pia kuingizwa katika shuhuda zenye kumuashiria Allah mtukufu. Kwakuwa lengo la kuwepo kwa mitume ni umoja, yaani, kutangaza kuwepo na umoja wa Allah. Kisha, shuhuda zenye kuthibitisha utume wa kila mtume pia zinathibitisha kuwepo kwa Allah. Hata hivyo, Kuorodhesha shuhuda zenye kuthibitisha utume wao ni nje ya mada kwa sasa; Hatutataja mmoja baada mwingine. Tunaona ni sahihi kusema kwa sasa kuwa shuhuda zote zenye kutangaza kwamba mtume ni mtume wa kweli zinasema kwa nguvu zaidi kuwa Allah yupo na ni mmoja.

Shuhuda za kimantiki kuhusu kuwepo kwa allah

1. Ikiwa gari linasukumwa na gari lingine, ni nani anayeliongoza la kwanza? Basi, lazima kuwe na muumba wa ulimwengu huu.

2. Hata herufi haiwezi kuwepo bila ya mwandishi; vipi tufikiri wanadamu na ulimengu kuwa bila ya mmiliki? Kwa kuongezea, Mmiliki yeyote wa kitu chochote hawezi kufanana na kitu anachokitengeneza. Kwa mfano, aliyetengeneza saa hafanani na saa, na mwandishi hafanani na herufi. Na kama hivi, Muumba anayetuumba sisi na ulimwengu hapaswi kufanana na sisi na ulimwengu.

3. Je, kukana kuwepo kwa Allah kunaweza kutupa faraja? Kinyume chake, ufahamu huu utatupeleka chini kwenye shimo la kina . Kwanini, kwa ajili gani, vipi, kwa ajili ya nani tunaishi? Nini kitatokea baada ya sisi kufariki? Kama hakuna maisha mengine, wapi tunaweza kupata itikio la hisia ya kutokuwa na ukomo na kutamani kuishi milele? Katika hali hiyo, kwanini tumepewa hisia hizi?

Sayansi zinamzungumziaje Allah?

Uislamu hauendi kinyume na sayansi katika jambo olote; kinyume chake, unahimiza sayansi. Vyanzo wa kidini vimejaa mifano ya haya. Kuna vitabu viwili vya Allah mtukufu; kimojwapo ni Qur’an, ambacho kinakuja kutokana na sifa yake ya kuongea, kingine ni ulimwengu, ambacho kinakuja kutokana na sifa yake ya Nguvu.

Wanasayansi wawe wanamwamini Allah au la, wanasoma kitabu cha ulimwengu na kufasiri Sanaa za Muumba kama wafanyakazi wanaofanya kazi bila ya kumjua anayemiliki shamba! Kila tawi la sayansi, kwa ulimi wake wa kipekee, daima unamtaja Allah. Kwa mfano, sayansi ya mimea inatueleza asili ya miti. Inaonesha namna miti inavyopokea chakula kutoka katika udongo, namna inavopeleka katika majani, na namna matunda yanavyoundika, na namna ukuaji unavyopatikana. Katika njia hii, tunaweza kugundua mashine nzuri yenye seli, mizizi, stem, matawi, majani, maua na matunda. Licha ya hivyo, ni kitu chenye uhai.

Sasa hebu tufikiri kwa makini: Vipi kitu kama udongo ambao hauna akili, haujielewi, hauna elimu, utashi na nguvu utengeneze mashine hii ya ajabu? Ambapo mtaalamu wa sayansi ya mimea hawezi kutengeneza hata jani moja la mti katika maabara kubwa, vipi mti uweze, katika maneno mengine mbao, kutengeneza maua na matunda haya ya kimaajabu? Je, kila mti na maajabu ya uumbwaji wake, haumuoneshi mmoja ambaye hana mpaka pamoja na majina na sifa zake?

Pia sayansi ya wanyama imefungua katika hoja zetu milango ya ulimwengu wa ndani wa mnyama. Tumefahamu kuwa kila mnyama ni mmea wa kimaajabu. Mdudu mwenye sumu hutengeneza asali. Mdudu asiye na mikono anatoa hariri; kondoo asiye na ulimi anatoa maziwa. Sayansi imetuonesha kwamba sio kazi ya kondoo asiye na akili kutengeneza chakula kizuri; kwa kutaja, maziwa kutokana na nyasi na maji. Kondoo, nyuki, mdudu hariri, na wanyama wote kama wao ni zana kama brashi ya mpaka rangi, kalamu ya mwandishi, nyundo ya seremala. Bila ya shaka mtendaji wa tendo la uumbaji ni Mola wetu, Mmiliki wa uliwengu huu.

Kwa kuangalia kupitia dirisha la sayansi ya anga, tumegundua nafasi ya dunia katika sehemu ya nje: ndege kubwa yenye kuruka kulizunguka jua kwa kasi. Haina mbawa wala mashine, na ni kubwa mno na japo inaruka bila ya rubani, inazunguka kwa ukimya bila ya kelele. Na bado katika dunia hii, wasafiri husafiri kwa amani na bila ya kusumbuliwa. Mara nyingi, hawajui kama wanaruka. Kwa upande mwingine, dunia huzunguka katika njia yake. Usiku na mchana na misimu ni mazao ya mzunguko huu na mageuko. Ni hatari tukikaribia katika jua au tukiwa mbali nalo. Si dunia tu yenye kuzunguka jua; sayari nyingine pia hufanya mzunguko kama huo. Ni jambo rahisi kwa dunia kugongana na moja wapo. Hata hivyo, hatuoni kosa lolote, na kila kitu kipo sawa. Mfumo huu haujabadilika kwa mamilioni ya miaka.

Je, haiwi lazima kwa mwanafunzi yeyote wa sayansi ya anga kufikiri juu ya haya na kutafuta majibu ya maswali yafuatayo?

Nani ameweka uwiano huu? Nani ameifanya dunia kuwa sehemu ya kuweza kuishi? Wakati ambao baadhi ya ndege zinaweza kugongana japokuwa zina rubani, ni elimu gani na nguvu iwezayo kuvifanya vitu hivi kuzunguka na kuruka bila ya kugangana?

Zaidi ya hayo, kuna kiumbe baina ya viumbe, ni muujiza wa kushangaza; tunamwita mwanadamu.

Anafikiria, anajenga taswira, anatafuta, anafahamu, anapenda, anahurumia na kuchukia…. Amepewa maelfu ya uwezo. La muhimu zaidi ni mwenye utambuzi wa kuwepo kwake. Ulimwengu umeangaziwa kwa ufahamu wake. Licha ya roho yake, moyo, akili na taswira, muundo huu wa kimaada hai mzuri pia ni kiwango cha juu cha Sanaa; macho mazuri, mikono mizuri, nywele nzuri, muundo uliyo katika uwiano, urefu wa wastani, kwa ufupi, amepewa vizuri zaidi katika kila kitu.

Imefahamika kwa sayansi ya udaktari kuwa sehemu za ndani za mwili wa mwanadamu pamoja na sehemu zake za nje ni za maajabu. Ni kazi kubwa ya Sanaa ya pekee kwa moyo wake unaosukuma toni za damu, na tumbo lake lenye kumengenya chakula kwa wepesi, na mapafu yake ambayo ni mashine ya kusafisha damu, na mishipa ambayo ni yenye kupimwa kwa kilomita, na kuendelea… wakati sanamu humuonesha mchongaji wake, je inawezekana kwa mwili wa mwanadamu ambao uzuri wake umefahamika na sayansi ya matibabu usioneshe mmiliki wake?

Na kama hivi, japo wanasayansi wa sayansi hizi hawarejeshi vyanzo vya sayansi hizi kwa Muumba, kila tawi la sayansi, kwa ulimi wake wa pekee, daima unamtaja Allah. Katika hali hiyo, ni lazima kusikiliza matawi haya ya sayansi.

Sifa za kiungu zimegawika sehemu mbili sifat dhatiyah (sifa za kidhati) and sifat subutiyah (sifa chanya).

Sifat Dhatiyah (Sifa za kidhati):

1- Wujud (Kuwepo)
2- Qidam (Utangu),
3- Baqa (Kubakia),
4- Wahdaniyyah (Umoja),
5- Qiyam bi Nafsihi (Kuwepo kwa kujitegemea),
6- Mukhalafa lil-Hawadith (Hakuna mfanano na viumbe)

Sifa za Allah za kidhati ni za Allah peke yake; hazimilikiwi na dhati nyingine yoyote. Kwa mfano, sifa ya qidam haipo kwa dhati nyingine yoyote. Sifa za kidhati hazina uhusiano na dhati nyingine.

Kuwepo (Wujud):

Sifa hii inaeleza kwamba Allah yupo. Kuwepo kwa Allah hakutegemei dhati nyingine yoyote; ni sifa ya lazima kwake. Hiyo ni kusema, kuwepo kwake kunategemea dhati yake mwenyewe na ni sifa ya wajibu kwa dhati yake. Kwa hivyo, sifa ya dhati ya wajibu hutumika kwa Allah. Baadhi ya wanazuoni wa elimu ya Al-Kalam huiita sifa ya kuwepo sifa ya kidhati.

Kinyume cha kuwepo, ni kutokuwepo (adam), haiwezi kufikiriwa kuhusu Allah.

Kudai kutokuwepo kwa Allah kunalazimu kukana ulimwengu na vilivyomo ndani yake kwasababu ni yeye ndiye anayeumba kila kitu.

Qidam (Utangu):

Ina maana Allah, aliyetukuka, hana mwanzo. Allah, aliyetukuka, ni wa tangu. Daima alikuwepo. Hakuumbwa baadaye.

Ni muhali kuufikiria wakati ambao Allah alikua hayupo. Kwa kweli, ni yeye ndiye aliyeumba wakati na sehemu. Allah yupo nje ya wakati na sehemu. Yeye ni Mola wa tangu mtukufu.

Kuzuka (kutokea katika wakati) ambako ni kinyume na utangu hakuwezi kufikiriwa kwa Allah, aliyetukuka.

Baqa (Kubaki milele):

Kuwepo kwa Allah hakuna mwisho; Daima yupo.

Kama kuwepo kwa Allah kulivyokua hakuna mwanzo, hakuna mwisho. Yeye ni wa tangu na wa milele. Kwa kweli, dhati ambayo imethibiti kuwa ya tangu ni lazima iwe ya milele.  

Kinyume cha baqa, ni fana, maana yake kuwa na mwisho. Haiwezekani kwa Allah.

Mukhalafa lil-Hawadith (Kutofanana na viumbe):

Ina maana kutofanana kwa Allah na viumbe ambao waliumbwa baadaye.

Allah hafanani na yeyote katika viumbe vyake katika dhati au katika sifa zake.

Vyovyote tufikiriavyo kuhusu Allah, yeye yupo tofauti na vyovyote tuwazavyo. Kwakuwa tuviwazavyo ni vitu tulivyovitengeneza baadaye kutokana na si kitu. Allah ni Mungu na dhati takatifu ambaye kuwepo kwake ni wajibu, wa tangu na wa milele, asiyehitaji kitu chochote au yeyote, ambaye ametakasika na kasoro zote na mwenye sifa zote za ukamilifu.

Bila ya shaka, dhati tukufu kama hiyo haifanani na viumbe ambao walikuwa hawapo lakini baadaye wakaumbwa na ambao watatoweka tena.

Kwa kweli, Allah anaielezea dhati yake kama ifuatavyo katika Qur’an:

 “Hapana kitu kama mfano wake. Naye ni Mwenye kusikia Mwenye kuona (vitu vyote).” (ash-Shura 11)

Mtume wetu anasema uthibitisho ufuatao wenye maana:

 “Allah yupo tofauti na kinachofikiriwa akilini”

Qiyam bi Nafsihi (Kuwepo kwa kujitegemea):

Ina maana kuwa Allah anaendelea kuwepo bila ya kuhitaji dhati nyingine au sehemu.

Viumbe vyote vilitokea baadaye. Kwa hivyo, wanahitaji Muumba na sehemu. Hata hivyo, kuwepo kwa Allah, ambaye ni muumba wa kila kitu, ni wajibu wa dhati yake; Hategemei kitu.

Kama Allah alihitaji dhati nyingine ili awepo, basi, angelikua kiumbe na asingelikuwa muumba wa kila kitu.

Hata hivyo, yeye ni Muumba wa kila kitu. Kila kitu isipokuwa yeye ni kiumbe. Muumba hawezi kuhitajia viumbe vyake.

Wahdaniyyah (Umoja):

Ina maana ya umoja wa Allah.

Umoja ni sifa muhimu Zaidi za Allah za ukamilifu. Kwakuwa sifa hii inaeleza kuwa Allah ni mmoja katika dhati yake, sifa na matendo na kwamba hana washirika katika utawala wake na shughuli zake.

Kinyume cha sifa hiyo ni taaddud (kuwa zaidi ya mmoja) and tasharruk (kuwa na washirika) haiwezi kufikiriwa kuhusu Allah.

Katika Uislamu na hata katika dini zote za kweli, Imani ya umoja wa Allah inaunda msingi wa Imani za kidini. Hakuna Imani au tendo litakuwa sahihi labda liambatane na Imani ya umoja katika moyo wake. Kwa hivyo, kabla ya yote Uislamu unatoa kwa wanaadamu Imani ya umoja na kuwalingania kukubali kwamba Allah ni mmoja na kumtakasa na washirika wowote. Nukta muhimu ambayo dini za kweli hutofautiana na dini za uongo ni nukta hii kwa sababu dini batili pia hukubali kuwepo kwa Allah lakini wanakosea katika sifa za kiungu, hususan sifa ya umoja; hujaalia washirika pamoja na Allah.   

Katika muktadha huu, ukweli muhimu Zaidi baada ya kukubali kuwepo kwa Allah ni Imani ya umoja. Imani juu ya Allah haina maana na thamani bila ya Imani ya umoja.

Baadhi ya aya zinazoeleza umoja wa Allah na Imani ya tawhid katika Quran ni kama ifuatavyo:

“Sema: Yeye Mwenyezi Mungu ni wa pekee.” (al-Ikhlas, 1).

“Ati yupo muumba mwingine asiye kuwa Mwenyezi Mungu anaye kupeni riziki kutoka mbinguni na kwenye ardhi? (Fatir, 3).

“Wala hanaye mungu mwingine. Ingekuwa hivyo basi kila mungu angelichukua alivyo umba, na baadhi yao wangeliwashinda wengine.” (al-Mu’minun, 91)

“Lau wangelikuwamo humo miungu wengine isipo kuwa Mwenyezi Mungu basi bila ya shaka hizo mbingu na ardhi zingelifisidika.” (al-Anbiya, 22)

Sifat Subutiyah (Sifa chanya):

1- Hayah (Allah yupo hai)
2- Ilm (Allah anajua kila kitu tokea tangu)
3- Irada (Allah yupo huru kufanya atakalo)
4- Qudrah (Allah ana uwezo juu ya kila kitu.)
5- Sam' (kusikia) (Allah anasikia kila kitu.)
6- Basar (kuona) (Allah anaona kila kitu)
7- Kalam (Allah anaongea bila ya kuhitaji kiungo chochote au sauti)
8- Takwin (Kuumba) (Allah anaumba kutokana na si kitu)

Tofauti na sifa zake za kidhati, Sifa chanya za Allah sio tofauti kabisa kutokana na dhati nyingine na ni juu ya dhati katika ulimwengu wa kuonekana. Kwa mfano, sifa ya Hayah ipo pia katika wanaadamu lakini ni tofauti kiupande ilivyo na asili yake. Allah ana utashi na mwanaadamu ana utashi, pia. Hata hivyo, kuna tofauti kati ya sifa hizo mbili. Utashi wa Allah hauna ukomo na hauna shaka; utashi wa mwanaadamu una mpaka. Utashi wa mwanaadamu umekuwepo kama matokeo ya utashi wa Allah. Sifa chanya zote nyingine zimegawanywa kwa malaika, majini na wanaadamu.

Hayah (Uhai):

Ina maana Allah mwenye nguvu ana uhai na ana sifa ya uhai.

Sifa hiyo, ambayo ni wajibu kwa Allah mtukufu, sio ile inayotokana na muunganiko wa kitu na roho unaoonekana kwa viumbe na ni ya tangu nay a milele. Ni uhai halisi ambao ni asili ya uhai wote.

Sifa ya uhai imeungana kwa karibu na sifa ya ukamilifu kama elimu. Utashi na nguvu. Dhati yenye sifa hizo lazima iwe na uhai kwa sababu dhati mfu haiwezi kuwa na sifa kama elimu, utashi na nguvu.

Kwa hivyo, sifa ya uhai inaelezwa kama ni sifa ya tangu ambayo inamwezesha Allah mtukufu kusifikana na sifa kama elimu, utashi na nguvu.

Kinyume cha sifa ya uhai ni umauti. Ni muhali kwa Allah.

Ilm (Elimu):

Ina maana Allah anajua kila kitu na elimu yake imekizungukia kila kitu.

Muumba aliyeumba dunia hii katika namna bora na nidhamu kamili na anayeutawala lazima ajue vitu alivyoviumba kwa kina sana. Vipi kitu kisichojulikana faida yake, ulazima wake na hekima yake kiumbwe? Hivyo, ni wajibu kwa muumba kwanza kukijua kitu kisha kukiumba kwa mujibu wa wajibu wa elimu ili kukiumba. Kwa kuongezea, kuwalipa watu kwa Imani na matendo mema na kuwaadhibu watu kwa kutofuata amri na kupotea inawezekana tu kupitia utambuzi wa kina wa kile wakifanyacho watu hao.

Kinyume cha elimu ni ujinga, kupuuza na kusahau. Haziwezi kufikiriwa kuhusu Allah.

Iradah (Utashi):

Ina maana Allah anataka jambo litokee kama vile na sio kama hivi; ina maana  yeye huamua kila kitu vile atakavyo.

Allah ana utashi kamili. Ameuumba ulimwengu huu kwa mujibu wa utashi wake wa tangu.

Kila kitu ambacho kimetokea na kitatokea ulimwenguni kimetokea au kitatokea kupitia matakwa na utashi wake. Lolote alitakalo hutokea; lolote asilolitaka haliwezi kutokea. Haya yameelezwa katika Qur'an kuhusu jambo hilo.

“Mwenyezi Mungu huumba apendacho. Anapo hukumu jambo, huliambia: Kuwa!Likawa.” (Aal-i-Imran, 47)

Katika hadithi yameelezwa yafuatayo: “Lolote alilolitaka Allah limetokea na lolote asilolitaka halikutokea.”

Hakuna sifa nyingine ya kujitegemea zaidi ya utashi inayoitwa kutamani.

Kwa kuwa utashi ni sifa yenye maana sawa na kutamani. Kwa kweli, Kutamani kunatumika kwa mfanano na utashi katika Qur’an na Hadithi.  

Qudrah (Nguvu):

Nguvu ina maana kwamba Allah mtukufu hufanya vitu kwa viumbe kwa mujibu wa utashi na elimu; ina maana ana nguvu ya kufanya na kuumba kila kitu.

Ulimwengu tuuonao na uzuri na nidhamu isiyo na makosa iliyokuwepo ni dalili yenye nguvu kwamba Allah ana nguvu isiyo na ukomo na ana nguvu juu ya vitu vyote.

Takwin (Kuumba):

Takwin maana yake ni kuvumbua na kuumba. Takwin huelezwa kuwa ni kuumba kitu kutokana na si kitu, kuleta katika kuwepo.

Sam’ (Kusikia) and Basar (Kuona):

Zina maana kwamba Allah anasikia kila kitu na anaona kila kitu.

Mambo kama umbali - ukaribu, usiri - uwazi, giza – nuru haviwi vizuizi kwa kusikia na kuona kwa Allah.

Anasikia minong’ono yetu na dua tuziombazo ndani ya mioyo yetu. Anazijibu kwa mujibu wa hekima yake.

Imeelezwa mara nyingi katika Qur’an kuwa Allah mtukufu ni Sami’ (msikivu wa yote) na Basir (mwenye kuona yote).

Kinyume cha sifa ya kusikia na kuona ni upofu na uziwi, ambazo ni muhali kwa Allah.

Kalam (Kuongea):

Ina maana kwamba Allah, mtukufu, anaongea bila ya kuhitaji herufi na sauti.

Allah ana sifa ya kuongea, hiyo ni kusema, kusema, kuongea. Sifa hiyo ni ya tangu nay a milele. Kwa hivyo, Allah pia huitwa al-Mutakallim (Mzungumzaji). Qur’an imeitwa Kalamullah, ikiwa na maana maneno ya Allah.

Wahay ambao Allah ameuteremsha kwa mitume wake, vitabu vya kiungu alivyowatumia na misukumo aiteremshayo kwa viumbe vyake yote ni madhihirisho ya sifa yake ya kalam.

Ni jambo lenye kupendeza kuwa Allah anaaziita sentensi zake mbili (aya) ndani ya Qurani na kazi zake katika kitabu cha ulimwengu (aya) (ishara). Ndani ya Qurani, moja kati ya ishara zilizotajwa mara nyingi za ulimwengu ni mbingu. Allah mara nyingi huelekeza mazingatio katika mbingu ambayo kila mtu huiona wakati wote na mara nyingi hupendezewa nayo.

 “Je! Hawaangalii mbingu zilizo juu yao! Vipi tulivyozijenga, na tukazipamba…” (Qaf, 50/6) 

Yafuatayo yameelezwa katika aya nyingine:

“Na katika Ishara zake ni kuumba mbingu na ardhi, na kutafautiana ndimi zenu na rangi zenu. Hakikakatika hayo zipo Ishara kwa wajuzi.” (ar-Rum, 30/22)

Aya ya kwanza inatuamrisha kuangalia katika ulimwengu na kutafakari. Aya ya pili inasema kwamba wale wenye kupata elimu ya uumbaji wa mbingu na ardhi na wale wanaotafakari kwa kutumia elimu hiyo wataona shuhuda kuhusu kuwepo kwa Allah. Aya hizi ziliteremshwa zaidi ya karne ya kumi na nne zilizopita. Kumekuwa na maendeleo makubwa kuhusu elimu ya mwanadamu juu ya anga tokea hapo. Tawi jipya linaloitwa elimu ya falaki limeundwa. Hatuwezi kutoa maelezo yote hapa. Tutajaribu kufahamu namna ya kusoma ishara za Allah kwa kutumia maelezo mapya ambayo tumeyapata kuhusu anga kupitia mfano mmoja.

Shuhuda kutoka katika anga juu ya kuwepo kwa Allah.

Tunapoangalia mbingu, inaonekana kama kuba nzuri ni kama iliyopambwa kwa dhahabu katika kasri ya Dunia hii. Katika mtazamo mwengine inaonekana kama bahari ya anga ambayo ndani yake mamilioni ya safina husafiri kwa kasi sana. Na bado katika mtazamo mwengine inaonekana kama mkusanyiko wa ndege ambazo ni kubwa mara mabilioni kuliko ndege zilizotengenezwa na mwanadamu na ambazo ni zenye kutembea kwa kasi zaidi.

Umewahi kufikiri kuna nyota ngapi mbinguni? Kumekuwa na majaribio mengi ya kujibu swali hilo lakini hakuna aliyeweza kupata jibu sahihi. Mnamo mwaka 2003, kundi la watafiti kutoka chuo kikuu cha taifa cha Australia walifanya makadirio kwa kutumuia vifaa vya kisasa vya teknolojia. Namba waliyoipata ilikuwa ni 70.000.000.000.000.000.000.000 (seventy sixtrilion). (1)

Kwa mujibu wa wanasayansi hao hao, idadi ya nyota angani ni nyingi mara kumi zaidi kuliko idadi ya chembe za mchanga ardhini. Tunapoifikiria kwa kipimo cha anga, mapigano ya umiliki wa dunia ni kama mapigano ya watoto kwa chembe moja ya mchanga. Mwisho, hata tukiumiliku ulimwengu wote tutakacho kimiliki hakitakuwa hata sehemu moja ya kumi ya chembe ya mchanga katika kipimo cha anga.

Kitu gani nyota na sayari ambazo idadi zake hatuzifahamu zinatueleza? Allah anatutaka tufikiri kuhusu namna gani zimekuja katika uwepo na namna gani zinatembea kwa mfumo wa kupendeza na kuelekeza mazingatio yetu kwazo. Tunaweza kuziweka idadi za nyota zisizo hesabika chini ya mwanga wa vipawa, elimu, na uzoefu tulionao. Tunaweza kufahamu namna viumbe hivi vya mbinguni vilivyokuja katika uwepo kwa kuvilinganisha na kitu kilicho tengenezwa na wanadamu.

Mwanadamu hajaweza kutengeneza nyota bado; hata hivyo, nchi zote zinajaribu kutengeneza sayari ndogo iitwayo Kituo cha anga cha kimataifa kwa kuunganisha nguvu zao. Kisha, tunaweza kufahamu, kwa kiasi fulani, namna nyota na sayari zilivyokuja katika uwepo kwa kuangalia sayari ndogo iliyotengenezwa na mwanadamu. Ninapotumia neno ndogo, usifikiri kwamba ninadharau moja kati ya kazi nzuri ya mwanadamu. Kwa kweli, najisikia fahari katika jina la ubinadamu kwa kazi hii nzuri, ambayo sitoweza kuifahamu hata nikitumia maisha yangu yote. Nataka kusema kwamba ni ndogo inapolinganishwa na ulimwengu pamoja na sayari nyengine. Ikiwa watu hapa wanajaribu kutengeneza kituo kingine cha anga, hawatoweza kufanya hivyo kwa sababu hatuna mamia, maelfu ya wanasayansi na wahandisi wa kufanya hivyo. Hatuna viwanda vya kuzalisha vifaa vya lazima. Yaani, ni lazima kuwa na elimu na elimu iliyoendelea katika matawi mengi ya sayansi kama fizikia, uhandisi, baiolojia, na hesabati ili kutengeneza sayari ndogo. Nguvu kazi na mashine pia ni lazima ili kuifanyia kazi elimu hiyo. Kwa ufupi sayari ndogo ni kazi ya daraja ya juu ya elimu na nguvu kubwa. Basi, trilioni za nyota na sayari ambazo ni kubwa zaidi na nzuri zaidi kuliko kituo cha anga cha kimataifa, ni kazi ya dhati ambayo ina elimu na nguvu isiyokuwa na mwisho. (2)

Mtu anayeangalia anga kwa umakini anaona kuwa inamuashiria Allah kwa uwazi zaidi kuliko maneno ya kiarabu “laa ilaaha illa llah” (Hakuna mola ila Allah). Kwa kuwa, kama ulimwengu utafananishwa na kasri, mwezi ni taa yetu ya usiku, jua ni jiko na taa yenye mwanga mkali, na nyota nyengine ni zenye kupambwa kwa dhahabu na taa ndogo zilizopambwa. Basi, nani aliyeziumba nyota hizi, jua na mwezi? Quran inajibu swali hili kama ifuatavyo;

“Ameziumba mbingu na ardhi kwa Haki. Ametukuka na wanayo shirikisha.” (an-Nahl, 16/3).

“Na amefanya ukutumikieni usiku na mchana, na jua na mwezi, na nyota zikutumikieni kwa amri yake. Hakika katika hayo zipo ishara kwa watu wenye akili.” (an-Nahl, 16/12).

Haliwi jua kuufikia mwezi, wala usiku kuupita mchana. Na vyote vinaogelea katika njia zao. (Yasin, 36/40).

Na jua linakwenda kwa kiwango chake. Hayo ni makadirio ya Mwenye nguvu, Mwenye kujua. (Yasin, 36/38).

Aya mbili zilizopita zinaashiria mzunguko wa jua. Sayansi ya falaki imegundua kwamba jua lilikuwa likizunguka katika karne ya ishirini tu, lakini ukweli kwamba Hz. Muhammad (s.a.w), ambaye hakuweza kusoma au kuandika ametueleza kuhusiana na hilo karne kumi na nne zilizopita ni ushahidi kamili kwa utume wake.

Kwa mujibu wa elimu ya falaki ya sasa, jua linatembea 225 km kwa sekunde, kilomita 13.500 kwa dakika na kilomita 810.000 kwa saa moja. Tukifikiria kasi ya ndege iyendayo kwa kasi zaidi namna inavyotembea, tunaweza kufahamu kwamba jua linatembea mara 100 kwa kasi zaidi kuliko ndege iendayo kwa kasi zaidi.

Katika ndege ya kigiriki mnamo mwaka 2005, marubani wawili walifariki kutokana na baridi kwa sababu mfumo wa kupooza hewa ulileta hitilafu na ndege ikagonga mlima katika dakika kadhaa. Basi, vipi trilioni za ndege (nyota na sayari) ambazo ni kubwa mara mabilioni na zenye kasi mara maelfu kuliko ndege zetu zinatembea bila ya kugongana na kuanguka ilhali hazina marubani? Tunapolinganisha nyota na sayari na ndege zilizotengenezwa na mwanadamu, tutaona kuwa dhati yenye elimu isiyo na mwisho, nguvu na hekima imeumba nyota hizo na kwamba yeye kwa kuendelea anazihifadhi na kuzidhibiti. Na hiyo ni ni sababu haya yameelezwa katika Quran;

“Hakika Allah ndiye anaye zuilia mbingu na ardhi zisiondoke. Na zikiondoka hapana yeyote wakuzizuia isipo kuwa Yeye.” (Fatir, 35/41)

Japo kuwa tumetengeneza mfumo wa kujihami dhidi ya makombora yaliyotengenezwa na mwanadamu, hatuwezi kufanya kitu bali kuangalia “makombora ya angani” ambayo yanaweza kutuangukia toka angani.

Shuhuda za kuwepo kwa Allah kutoka katika ulimwengu wa mimea.

Sio nyota tu pekee bali kila kitu tukionacha ambacho kimetezunguka kinatueleza kuhusu Mola wetu kupitia ndimi tofauti. Isha nzuri zaidi zenye kutueleza kuhusu Allah katika sayari ya bluu tunayoishi ni mimea na wanyama na wanadamu. “Maisha”, ambayo ni muhuri wa kiungu wanaoshiirikiana wote, unatuonesha Allah katika kila nyanja. Ni Allah ambaye ni Al-hayy (Aliye hai) na Al-Qayyum (Msimamizi), anayetoa uhai na kuuhifadhi. Qurani inaeleza ukweli huu kama ifuatavyo:

“Kwa hayo (maji) Yeye anaizalisha kwa ajili yenu mimea, na mizaituni, na mitende, na mizabibu, na kila namna ya matunda. Hakika katika haya zipo ishara kwa watu wanao fikiri.” (an-Nahl, 16/11).

Aya hii kwa uwazi inaeleza kuwa mimea imeumbwa kutokana na maji na Allah na kwamba kuna mafunzo makubwa ndani yake kwa wale wenye kutafakari. Sayansi inakubali kwamba asili ya uhai kwa sasa ni maji lakini haijaweza kufahamu kwa ukamilifu uhai ni kitu gani. Hata hivyo, kuna wanyama hai na mimea katika kila inchi ya sayari yetu.

Katika mwaka 2014 wanasayansi wa elimu ya mimea wameamua kuwa kuna spishi 350,000 za mimea. Yote hii ni yenye kufanana na yenye kutofautiana. Kwa vile yote imeundwa kutokana na atomu, elementi, molikuli na seli ambazo ni zenye kufanana; Kwa vile zina miundo tofauti na zina DNA tofauti, zinatofautiana.

Usiidharua mimea. Hakuna mwanadamu awezaye kufanya kinachofanywa na mmea mmoja. Kama tutataja kwa mujibu wa kila tendo linalofanywa na jani la kijani, itakuwa inaendana kuliita kila jani “kiwanda cha oksijeni na chakula”. Mwanadamu ameelewa kidogo kile kilichokuwa kinafanywa na jani la kijani kwa muda wa miaka milioni kati kati ya karne iliyopita. Dr. kelvin amepata tuzo ya Nobel kwa sababu alielezea moja ya stadi za jani la kijani. (3) Katika maneno mengine, baada ya kufanya juhudi kwa karne nyingi baadhi tu ya wanadamu wenye akili ndio wamekuja kufahamu kidogo kile kinachofanywa na mimea ya kijani. Hata hivyo, hakuna mwanasayansi anayeweza kufanya kinachofanywa na mimea. Kwa hivyo, tunapomuambia mtu wewe ni mfano wa nyasi huwa tuna msifu na kukashifu nyasi. Pengine anastahiki kuitwa nyasi mtu mwenye akili sana hata kupata zawadi ya nobel.

Mimea ambayo tunaidharua kwa kuita nyasi ni watumishi wetu, ambayo inajitoa muhanga kwa ajili yetu. Inatoa oksijini, ambayo ni hitajio letu kubwa, kwa kufanya kazi kwa kuendelea na hutoa vitamini vya lazima na protini kwa ajili ya miili yetu; inajitoa muhanga maisha yao kwa ajili ya kuendelea kwa maisha yetu. Wanadamu hutumia spishi zaidi ya elfu nne za mimea na wanyama kama chakula. Miti inafanya kazi kama viwanda vikubwa na kutuandalia chakula. Hatushukuru kikamilifu huduma ambayo mimea inatupa kwa sababu hatufikirii kuhusu ilo. Kutokana na pazia la sababu tunarejesha matunda kwa miti na mboga mboga bustanini. Hatuvipi thamani yake halisi. Kama tutajaribu kutengeneza tunda katika kiwanda, tusingeweza kununua tunda moja hata kwa bilioni 1 ya dola. Wingi wa chakula hauoneshi kwamba havina thamani bali huonesha wingi wa rehma. Kwa hakika, oksijini, ambayo ni kirutubisho chenye thamani zaidi kwetu ni bure lakini sio kama haina thamani. (4)

Kila mmea, kila tunda na kila mboga mboga ni neema ya kiungu ya kimaajabu na zawadi nzuri kutoka kwa mola. Jaalia kwamba kampuni imetoa biskuti zenye mbegu na ulipozipanda mbegu za biskuti, ukapata miti ya buskuti; utashangazwa. Itagonga vichwa vya habari na televisheni zitautaja mti huo. Kwa kweli, ni lazima kustaajabishwa na mtu anayestaajabishwa na biskuti kuwa na mbegu lakini kuzingatia maelfu ya matunda na mboga mboga zenye mbegu ni kawaida.

Sayansi ya sekula na falsafa isiyo na dini inaficha kazi ya kiungu ambayo ni miujiza kutoka katika nyanja zote nyuma ya pazia ya asili na sababu, kuzifanya zionekane za kawaida. Wanazifanya kazi za mwanadamu ambaye hubadilisha vitu viliopo katika miundo tofauti zionekane za kimaajabu. Katika kitabu chake cha mwisho alichotuteremshia Allah anatuuliza mara thelathini na moja:

 “Basi ni ipi katika neema za Mola wenu Mlezi mnayoikanusha” (ar-Rahman, 55/13,)

Kama tutatumia akili zetu na kuthamini na kushukuru thamani ya kila neema, hatuwezi kukana yeyote kati ya neema hizo. Hata hivyo, kama tutarejesha neema hizi kwa asili na kwa bahati, tutazikana zote. Mamia ya maelfu ya spishi ambazo zina vitamini na protini ambazo wanyama na wanadamu wanahitajia, na kwamba zinaendana na ladha yao, mdomo, meno, na tumbo ni katika shuhuda za wazi za rehema ya Allah. Mtu mwenye akili anaweza kumtambua mola wake hata kupitia tufaha moja. Muundo wa kimajabu wa tufaha, ambao umeundwa bila ya teknolojia (5) katika daraja la atomu, mulikuli, na seli unaonesha elimu isiyo na mwisho, nguvu na hekima ya mmiliki wake; uhusiano wake na makubaliano na jicho la mwanadamu, jino, ladha na tumbo huoenesha huruma isiyo na mwisho, rehema na msaada.

Mtu anayetumia akili yake vizuri anaweza kumtambua mola wake kwa kutazama tufaha moja. Ndio, mtu anayeweza kufahamu tufaha moja tu anaweza pia kufahamu kuwepo kwa mola wake. Kama nilivyotaja hapo mwanzo, usilidharau tufaha. Ni lazima kuandaa kiwanda kikubwa kama ulimwengu na kupanda mti ambao una seli hai ili kutenegeneza tufaha moja. Mtu asiyeweza kutengeneza seli moja hawezi kutengeneza mti wenye bilioni za seli kwa namna yoyote, jaalia ameweza asingeweza kuwa na taathira kwa jua na asingeweza kuratibu joto lake kuivisha tufaha, tunaweza kuoredhesha maelfu ya hali kama hii ya lazima kwa kutengeneza tufaha.

Badiuzzaman Said Nursi anaelezea kwa ufupi tulichokimaanisha hapo juu kama ifuatavyo:

“Anayeumba tufaha bila shaka lazima awe na uwezo wa kuumba matufaha yote ulimwenguni na kuleta majira ya kuchipua katika uwepo. Kinyume chake, asiyeweza kuumba majira ya kuchipua hawezi kuumba tufaha moja vile vile, kwa kuwa tufaha huundwa kutoka sehemu hiyo hiyo moja. Lakini anayetengeneza tufaha anaweza kutengeneza majira ya kuchipua. Kila tufaha ni mfano wa mti mdogo, hata wa bustani au wa ulimwengu mzima. Mbegu ya tufaha inayobeba ndani yake maisha ya mti mkubwa, kutoka katika mtazamo wa kisanaa, muujiza kama huo, anaye uumba mti na kama hivyo basi anaweza kufanya kila kitu.” (6)

Kwa hivyo, Qurani inatutaka tule kwa kufikiri namna chakula tunachokila huundwa, badala ya kula kwa lengo la kujaza matumbo yetu tu:

“Hebu mtu na atazame chakula chake. Hakika Sisi tumemimina maji kwa nguvu, Tena tukaipasua pasua ardhi kwa nguvu, Kisha tukaotesha humo nafaka, Na zabibu, na mimea ya majani, Na mizaituni, na mitende, Na bustani zenye miti iliyo songana baraabara, Na matunda, na malisho ya wanyama; Kwa manufaa yenu na mifugo yenu.” (Abasa, 80/24-32).

Shuhuda za kuwepo kwa Allah kutoka kwenye ulimwengu wa wanayama.

Tunapowaangalia wanyama kwa kutumia akili zetu na elimu, tunaweza kusema kwamba kila mmoja ni mashine au “kiwanda chenye kutembea”. Mwanadamu amepiga hatua kubwa katika kutengeneza vifaa vya kiteknolojia tokea mapinduzi ya kiviwanda. Vifaa ambavyo havikuwahi kufikiriwa karne moja kabla kama televisheni, simu za mkononi na kompyuta vimekuwa ni sehemu katika maisha ya kila siku. Tunaishai katika zama za maajaabu ya kitejnolijia na kila siku tunaona mapya. Hata sayansi isiyo ya dini huzingatia uwezo wa mwanadamu wa kutengeneza vifaa changamani ili kufikia mahitaji yao na matakwa kama ni elementi ya msingi inayo mtofautisha yeye na wanyama. Ndege, magari, treni za umeme, na majumba marefu, ni matunda ya uwezo huu. Kila mtu anafahamu kupitia uzoefu wake kwamba hata kifaa kidogo zaidi kilicho tengenezwa na mwanadamu ni kazi ya sayansi na nguvu. Vifaa kila vinapokuwa changamani, elimu na sayansi zaidi huwa ni lazima. Kwa mfano, mtoto mweye elimu ndogo na nguvu ndogo anaweza kutengeneza gari ya mbao. Hata hivyo, hata maelfu ya watoto wakikusanyika pamoja, hawawezi kutengeneza hata gari ndogo. Kisha, linganisha wanyama na “maajabu ya kiteknolojia” ambazo ni kazi zetu.

Inaweza ikawa rahisi kwetu kumtambua mola wetu kwa kutafakari katika uumbaji na stadi za wanyama ambazo daima tunaziona katika maisha yetu, bustani za wanyama na maisha halisi ya wanyama katika televisheni. Qurani ina tueleza kupitia aya ifuatayo kuna mifano ya ishara katika wanyama.

“Hakika katika mbingu na ardhi ziko Ishara kwa Waumini. Na katika umbo lenu na katika wanyama aliowatawanya zimo Ishara kwa watu wenye yakini.” (al-Jathiya, 45/3-4).

Kwa kweli, si vigumu kuona ishara za kimifano kwa wanyama zinazotuambia kuhusu Allah kwa kuwaangalia kwa makini. Qur'an inawaelezea wale wasioamini kama vipofu na kusema kwamba hawataweza kuona ishara hizi isipokuwa waamini na kufungua macho yao kuona ukweli. Hebu tujaribu kusoma baadhi ya ishara kwa wanyama kwa kutumia akili zetu.

Wanasayansi waliyotafuta wanyama wameamua kuwa kuna takriban milioni 2 za spishi za wanyama tofauti hadi sasa. Kulingana na makadirio, takwimu hii ni asilimia 20 tu ya wanyama wote. Inakadiriwa kuwa kuna spishi milioni 10 tofauti za wanyama. (7)

Kwa mujibu wa wanasayansi wanaotafuta wanyama wanatuambia, hata mnyama mdogo sana ni ajabu zaidi kuliko bidhaa zetu za teknolojia kubwa katika suala la uendeshaji wake. Kwa maneno mengine, tunapolinganisha "vifaa vya kiteknolojia vya kibinadamu" na "vifaa vya kiteknolojia vya kiungu", tunaona tofauti kubwa kati yao. Katika kitabu alichoteremsha, Allah anatoa changamoto kwa mtu, ambaye anajivunia "vifaa vya teknolojia ya juu", kama ifuatavyo:

“Enyi watu! Unapigwa mfano, basi usikilizeni. Hakika wale mnao waomba badala ya Mwenyezi Mungu, hawatoumba hata nzi ijapo kuwa watajumuika kwa hilo. Na nzi akiwapokonya kitu hawawezi kukipata kwake. Amedhoofika kweli huyo mwenye kutaka na mwenye kutakiwa.” (al-Hajj, 22/73)

Achilia mbali kuzalisha nzi, haijawezekana kuzalisha hata seli ndogo ya nzi hadi sasa. Basi, hebu tuulize kwa maneno ya Quran:

“Au wao wameumbwa pasipo kutokana na kitu chochote, au ni wao ndio waumbaji?” (at-Tur, 52/35).

Mfumo wa mwili wa ajabu wa wanyama unaonyesha kuwepo kwa Allah mara nyingi kama idadi ya aina zao na labda idadi ya wanyama wote; faida na madhara ya wanyama vinashuhudia hekima na rehema ya Allah. Qur’an inaeleza ukweli huu kama ifuatavyo:

“Na hakika katika wanyama mna mazingatio kwa ajili yenu.Tunakunywesheni katika vile viliomo matumboni mwao, vikatoka baina ya mavi na damu, maziwa safi mazuri kwa wanywao.” (an-Nahl, 16/66).

Yaani, hatupaswi kuwadharau wanyama. Hatupaswi kuwaita watu tunaowakasirikia "wanyama" na kudharau wanyama. Ni sahihi zaidi kuwapa wanyama majina kulingana na yale wanayofanya kama ifuatavyo: "kiwanda cha maziwa na nyama" kwa ng'ombe, kondoo na mbuzi, "kiwanda cha yai na nyama nyeupe" kwa kuku, "kiwanda cha hariri" kwa mdudu wa hariri na "kiwanda cha nyuki" kwa nyuki. Kwa kweli, tunapofikiria faida nyingine za wanyama hawa, hata majina kama hayo hayatoshi.

Katika aya ya juu, Allah anasema kuwa kuna masomo katika wanyama wa ndani ikiwa ni pamoja na ng'ombe. Tawi tofauti la sayansi linaloitwa dawa ya mifugo ilianzishwa ili kuelewa hekima hizo. Maelfu ya wanasayansi wamejaribu kuwaelewa lakini hawajaweza kumaliza bado.

Kwa mfano, Dk. Virtanen, ambaye alikuwa akijaribu kuelewa jinsi ng'ombe hutoa maziwa, hakuweza kuzalisha maziwa lakini aligundua jinsi ya kupata maziwa zaidi kutoka kwa ng'ombe. Alipewa Tuzo ya Nobel kwa sababu yake. (8) Sasa, ninawauliza swali hili: Kama tuzo ya Nobel inapewa kwa mtu aliyeelewa kwa kiasi fulani kile ng'ombe alichofanya lakini ambaye hawezi kuzalisha maziwa, ni aina gani ya tuzo tunapaswa kumpa ng'ombe?

Nadhani kila mtu anayeelewa kwa kiasi fulani ni nini ng'ombe wanavyofanya anahitaji kuwaheshimu. Kwa kweli, ninaweza kuelewa kwa nini Wahindus wanaabudu ng'ombe ingawa wanachofanya ni ukafiri. Nadhani kuwona ng'ombe kama viumbe vya kawaida ni ajabu sana kama kuabudu ng'ombe.

Maneno yafuatayo kwa muhtasari ya Badiuzzaman Said Nursi yanafupisha kile tulichosema hadi sasa:

“Kuweka ndani ya chuchu za ng'ombe, ngamia, mbuzi na kondoo, pamoja na mama za kibinadamu, kati ya damu na uchafu lakini bila kuchafuliwa, kitu ambacho ni kinyume kabisa, maziwa meupe, safi, mazuri, ya lishe, na kuchochea huruma katika nyoyo zao kwa watoto wao ambayo ni ya kupendeza zaidi, tamu na yenye thamani zaidi kuliko maziwa - hii inahitaji kiwango cha rehema, hekima, ujuzi, nguvu, utashi na utunzaji ambapo haiwezi kuwa kazi ya bahati changamani, ya mchanganyiko wa vitu, au ya nguvu pofu. " (9)

Ushahidi wa kuwepo kwa Allah kutoka kwa "Mwanadamu"

Ushahidi mwingine, labda muhimu zaidi, kwa kuwa kuwepo kwa Allah kunafanyika katika ulimwengu wetu wa ndani. Kila mtu anaweza kumtambua Mola wake kwa kutafakari juu ya uumbaji wake mwenyewe na neema anayopewa kila siku. Ushahidi ambao mtu anaona katika kila kitu katika ulimwengu huitwa "objective", yaani, "ushahidi wa nje" na ushahidi anao uona na anahisi ndani yake unaitwa "subjective", yaani, "ushahidi wa ndani". Ni rahisi kuelewa ushahidi wa ndani kwa sababu unategemea uzoefu wa kibinafsi. Kwa bahati mbaya, watu wengi wana shida ya kuona ushahidi huo kwa sababu hawafikiri juu ya miili yao wenyewe. Hata hivyo, Quran inaelekeza umakini wetu katika masomo juu ya uumbaji wa mwanadamu:

“Na katika umbo lenu na katika wanyama aliowatawanya zimo Ishara kwa watu wenye yakini.” (al-Jathiya, 45/4).

Katika kipindi ambacho hapakuwa na teknolojia kabisa, uumbaji wa mwanadamu umeelezwa katika Qur'ani kama ilitazamwa kupitia "ultrasound ya Mungu":

“Kisha tukaiumba tone kuwa damu iliyo ganda, na tukaiumba damu kuwa pande la nyama, kisha tukaliumba pande la nyama kuwa mifupa, na mifupa tukaivika nyama. Kisha tukamfanya kiumbe mwengine. Basi ametukuka Allah mbora wa waumbaji.” (al-Muminun, 23/14).

Mwanasayansi ambaye aliona uumbaji wa mwanadamu kutoka kwenye tone la maji katika uzazi wa binadamu kwa mara ya kwanza, alieleza kile alichoona kama "muujiza". Kushangaza kwa kutosha, hata waraka zilizoandaliwa kwa uelewa wa kidunia zilihitajika kuuita "muujiza wa maisha".(10)

Watu wengi wamesahau muujiza huu, ambao wanapata katika safari yao ya maisha, na wanaishi bila ya mazingatio na bila ya kushukuru kama kwamba wametumwa kutoka angani. Aya ifuatayo ya Qur'ani inawahimiza watu wenye akili kuamka kutoka katika kutozingatia na kuona muujiza wao wa uumbaji:

“Kwani mwanaadamu haoni ya kwamba Sisi tumemuumba yeye kutokana na tone la manii? Kisha sasa yeye ndio amekuwa ndiye mgomvi wa dhaahiri?” (Yasin, 36/77).

Kuumbwa kwa mwanadamu kutoka kwenye tone la maji kunaweza tu kuwa kazi ya dhati yenye ujuzi usio na mwisho, nguvu na hekima. Ikiwa mtu anadai kinyume, anaweza kuthibitisha madai yake kwa kumtengeneza mwanadamu au seli moja ya mwanadamu kutoka kwenye tone la maji. Qur'an imetoa wito wa kushindana kwa wasioamini kuhusu suala hilo kwa karne kumi na nne. (11) Hakuna mtu aliyeweza kujibu changamoto hii hadi sasa; hakuna mtu anayesema kuwa wanaweza hata licha ya teknolojia ya hivi karibuni. Hii inathibitisha kuwa Quran ni kitabu cha Allah na Allah ni Muumbaji wa viumbe hai vyote.

Uumbaji wa mwanadamu ni muujiza; Vivyo hivyo, neema ya maziwa ya mama kutoka kwa mama yake ni "muujiza wa rehema" tofauti. Wengi wetu tunaona kama tukio la kawaida. Tuseme kwamba juisi ya machungwa badala ya maziwa imetoka kwenye matiti ya mama zetu; tutafanya nini? Tutastaajabishwa na tutasema kuhusu hilo kwa kila mtu. Ni dhahiri kuwa itakuwa habari ya kwanza kwenye televisheni. Hata hivyo, "juisi ya machungwa" inayotokana na matiti ya mama zetu badala ya "maziwa" ni kitu ambacho ni mara elfu zaidi ya kushangaza na kwamba inahitaji kujiuliza zaidi. Wanasayansi wanashauri wanawake kunyonyesha watoto wao kwakuwa hawajaweza kupata kitu cha kuchukua nafasi ya maziwa kikamilifu. Kama inavyoonekana katika mfano wa maziwa, kila kitu ni ajabu na muujiza lakini huonekana kuwa vya kawaida kwetu kwa sababu sisi daima tunaviona. Wale wanaofungua "jicho la akili" kwa uangalifu wanaweza kuona matendo ya miujiza na mtendaji wao nyuma ya "pazia la kawaida".

Ninataka kutoa mfano mwingine kuhusiana na ushahidi wa ndani. Wakati mtu anafikiria mwili wake mwenyewe, anaweza kuona ishara zinazoonyesha Mola wake. Kila kiungo cha mwili wetu, mpangilio wao bora na utendaji, utaratibu wao na hekima na faida zisizo na hesabu zinatuonyesha sisi dhati yenye ujuzi usio na mwisho, hekima, huruma na nguvu. Ninataka kukuambia juu ya kitu ambacho nimejifunza hivi karibuni na kukiweka wazi kile ninachotaka kumaanisha. Nina meno yaliyofanywa na binadamu na meno ya asili katika kinywa changu. Sikupata mtu wa kawaida kufanya meno yangu. Nilikwenda kwa daktari wa meno mwenye ujuzi ambaye alikuwa amehitimu kutoka katika kitivo cha meno. Kwa nini nilikwenda kwa daktari wa meno na si mtu wa kawaida? Jibu ni rahisi: Kwa sababu sio rahisi sana kupata nyenzo nzuri kwa meno, kuyafanya kwa usawa na meno yangu mengine na kuyaweka katika kinywa changu. Si kila mtu anayeweza kufanya hivyo. Mtu ambaye hana ujuzi wa kutosha wa meno na ambaye hana zana muhimu hawezi kufanya hivyo.

Sasa, hebu tulinganishe "meno yaliyofanywa na binadamu" na "meno mengine". Yepi ni bora zaidi? Ambayo ni salama zaidi? Ambayo ni kamilifu? Bila shaka, ni yale mengine. Mfano wa wazi zaidi ni kwamba hakuna daktari wa meno anasema niruhusu kutoa meno yako na kukuekea meno ya kisasa ya teknolojia badala yake kama meno yako ni mazima.

Sasa, hebu fikiria kwa uangalifu: "meno yaliyofanywa na binadamu" yanaweza kutolewa kupitia teknolojia ya juu na nguvu; basi, inawezekana kwa yale "meno" mengine, ambayo ni bora zaidi kuliko meno yaliyofanywa na wanadamu katika kila kipengele yaweze kujiunda wenyewe au kwa bahati mbaya? Je, yanaweza kuwa kazi ya nguvu ya asili ambayo yamenyimwa ujuzi na ufahamu na ambayo ni jinga na yasio na akili? Basi, kila jino letu ambalo sio lililotengenezwa na mwanadamu linatujulisha kuhusu Allah. Kwa kuwa meno, ambayo ni miongoni mwa sehemu rahisi zaidi za mwili wetu, yanatujulisha kuhusu Mola wetu kama hivyo, narejesha kwa akili yako kufikiri juu ya jinsi mamia mengine ya viungo kama jicho, pua na ubongo vinavyotuambia kuhusu Allah.

Tunaweza kufupisha kile tulichoandika hadi sasa kama ifuatavyo:

Mola wetu amefanya ulimwengu kuwa kitabu kizuri na kutujulisha juu yake mwenyewe kupitia maneno (ishara) ya viumbe hai na viumbe visivyo na uhai ambayo aliandika ndani yake. Alitafsiri kitabu hiki kupitia Qur’an na kutufundisha jinsi ya kusoma kitabu hiki kupitia Hz.Muhammad (s.a.w), ambaye ni mwalimu mkuu. Tunapoondoa glasi nyeusi za bahati na asili na kusoma kitabu cha ulimwengu kupitia glasi za uwazi ambazo Quran inatupa, tunaweza kumwona Mola wetu, kuchunguza shughuli zake na kutafakari juu ya hekima yake katika kila kitu tunachosoma. Tunaweza kumjua kwa njia ya kazi zake zisizo na hesabu na kumpenda kwa njia ya neema zake zisizo na mwisho.

"11 Eylül’e Rağmen Amerika’da Yükselen İslam (Islam Rising in America despite September 11)" Nesil Yayınları 

Maelezo ya chini:

(1) Unaweza kufikia makala iliyotajwa katika maandishi kwa njia ya kiungo kinachofuata:

http://www.cnn.com/2003/TECH/space/07/22/stars.survey/

(2) Yafuatayo yamesemwa katika aya ya Quran: “Na ukiwauliza: Nani aliye ziumba mbingu na ardhi? Bila ya shaka watasema: Mwenyezi Mungu.” (Luqman, 25)

Neno "wao" linatumiwa kwa wasioamini katika aya hii. Aya hii huangazia mambo mawili muhimu: Kwanza, inafaa zaidi kuanzia uumbaji wa mbingu na ardhi, ambazo ni ishara kubwa zaidi, unapowaambia wasioamini kuhusu Allah. Pili, hata wasioamini hawawezi kueleza uumbaji mkubwa na utukufu wa mbingu na ardhi; wakati wanafikiria vizuri, watasema "Allah".

(3) http://nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1961/calvin-bio.html

(4) Katika mfumo wa soko huria, bei zimewekwa kulingana na usambazaji na mahitaji, sio thamani ya bidhaa na huduma. Sababu ya kwa nini oksijeni, ambayo ni muhimu kwa mwanadamu, ni bure haionyeshi kwamba haina thamani, lakini ni nyingi; ili, kusiwe na mtu anayelipia fedha kwa ajili yake. Ni kosa kwamba watu hutathmini bidhaa na huduma kulingana na bei ya soko. Kwa kweli, vitu vingi ambavyo haviuzwi na kununuliwa kwenye soko ni vyenye thamani sana.

(5) Kuchunguza suala hilo katika mwelekeo wa atomiki au molekuli na kufunua sifa zake mpya.

(6) "Umekutana na mahitaji yako ya chakula, vinywaji na nguo katika duka la dunia. Ikiwa utalipa pesa kwa ajili ya bidhaa hizi za bure kutoka hazina ya kimungu, ungeweza kununua komamanga moja kwa pesa nyingi na kwa kutumia muda mwingi. Kwa maana, makomamanga hayo yanahusiana na vitu vyote. Inaeleweka kutoka kwa vitu vyema kama kudarizi, nidhamu, sanaa, harufu, ladha na harufu nzuri kwamba komamanga ni kazi ya Muumba anayeumba kwa urahisi, na hahitaji mawasiliano ya kimaada nayo."(Badiuzzaman Said Nursi, Hubab Risalesi, Mesnevi-i Nuriye).

(7) Kuna baadhi ya wanasayansi ambao wanakadiria kuwa idadi ya wanyama ni milioni 100: http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4013719.stm

(8) Dk. Virtanen alipata Tuzo ya Nobel katika Kemia mwaka 1945 kwa kazi zake zinazohusiana na kuongeza uzalishaji wa maziwa wa ng'ombe.

(9) Badiuzzaman Said Nursi, Mwale was aba, Ishara kuu.

(10) Hati iliyoitwa "Muujiza wa Maisha" iliyotengenezwa na NOVA, mmoja wa wazalishaji wa hati nzuri, ni mfano tofauti wa hilo.

(11) Unaweza kusoma jinsi Thomas, mtu asiyeamini Mungu, amenyamazishwa na changamoto ya Quran katika kitabu kinachoitwa Rabbini Arayan Thomas (Thomas akimtafuta Mola wake) na mwandishi aliyechapishwa na Nesil Yayınları (Publications).

Umoja wa Mwenyezi Mungu maana yake ni: kuamini kutokuwepo kwa mungu yoyote isipokuwa Allah , kwa “kusema maneno laailah illah - Hakuna Mola ila Allah.”

Papo hapo umoja unatukumbusha kuhusu tamko laaillah ilaallah . Hili huitwa neno la upwekesho na maana yake ni kwamba hakuna mola wa kweli wa kuabudiwa isipokuwa Allah.

Malinganisho kadhaa yamefanywa kuhusu uwepo wa ulimwengu huu. Moja kati ya hayo ni kasri la ulimwengu. Kwa hivyo, umoja ni kumjua mfalme wa kasri hili kwamba ni mmoja na kutomshirikisha na yoyote.

Juu na chini ya kasri ya ulimwengu hakuwezi kumilikiwa na dhati tofauti. Taa, na vitu vingine vya ndani ya kasri haviwezi vikawa vimeletwa kutoka dunia nyengine na kuwachwa hapa. Kila kitu katika kasri na muhimu kuliko vyote, kila mgeni, anazaliwa katika kasri hii. Hebu tuangalie ua: kutokea katika dunia hadi katika jua, kila kitu kina mchango ndani yake. Na hebu tuuangalie mwili wa mwanadamu sehemu zake ambazo ni mawe ya msingi katika kasri hili, yapo ndani yake pia.

Milima huanzishwa juu ya tambarare kama viti vya kuegemeza mikono, kwa kutoletwa kutoka sehemu nyengine, bali huchomoza kutokea sehemu tambarare. Matunda yameambatana na matawi, kwa kutotokea kutoka katika nchi nyengine, bali yamekuja kutoka katika mti.

Mtoto huwa juu ya mapaja ya mama yake, hakuletwa kutoka katika nchi nyengine anakuwa katika fuko lake la uzazi. Jua ni taa ya kasri hili; halikununuliwa kutoka sehemu nyengine bali limeumbwa pamoja na mbingu.

Katika dunia hii, viumbe visivyo hisabika huungana na baina yao mchanganyiko hutokea na dunia hii ya viumbe hupewa muundo wa kasri. Watu wanaoakisi njia hii husoma neno la umoja na kufahamu kwamba kasri hili ni mali na kiumbe cha Allah pekee.

Wakati neno la umoja likiwa na maana ya kwamba hakuna mola wa kweli wa kuabudiwa isipokuwa Allah, jina la Allah linakusanya majina yote ya kiungu kwa hivyo, hubeba maana kama hakuna anayetoa maisha isipokuwa Allah hakuna muumbaji isipokuwa Allah hakuna isipokuwa Allah. Na kama hivi ndani ya umoja kuna wingi wa umoja kwa idadi ya majina ya kiungu.

Baadhi ya wanachuoni huugawa umoja katika sehemu mbili umoja unaogemea katika elimu na umoja unaegemea katika matendo. Kwa mujibu wa mgawanyo huu, kujua kwamba Allah ni mmoja na kwamba vitu vyote vilivyokua katika hali ya umoja ulimwenguni vinaonesha umoja wake ni umoja unaoegemea katika elimu. Umoja unaoegemea katika matendo ni umiliki wa imani hii ya umoja kwa ukamilifu ndani ya ulimwengu wa matendo wa mwanadamu.

Aya, “Iyyaka na’budu wa iyyaka nastain” Wewe tu ndie tunakuabudu, na Wewe tu ndie tunayekuomba msaada. Ya sura al-fatiha inatufundisha umoja unaoegemea katika matendo. Tunaelekea upande ambao wewe unataka tunasimama kwa heshima ya uwepo wako tu; tunainama na kukusujudia Wewe tu. Tunafikiria kuhusu mambo unayoyaridhia na tunawapenda wale tu unaowaridhia.

Mtu anayemuabudu Allah pekee anakua amewekwa huru kutokana na udhalili wa kuabudia miungu wa uongo; mtu anayetafuta msaada wa Allah pekee huwa huru na kuabudia sababu na huwa huru pia na kua mtumwa wa matukio. Huomba msaada kutoka kwa mola hali ya kuwa akiwa na utegemezi kamili hii ni yote mawili furaha na nguvu ya ushindi.

Kwa kuongezea, njia ya kuwa muumini kamili ni kwa kupitia ukamilifu katika umoja unaoegemea elimu na umoja unaoegemea matendo.

Umoja hauishii katika mambo hayo tu. Umoja wa sifa, majina na matendo pia upo. Aina hizo zinaweza kufupishwa kama ifuatavyo:

Umoja wa matendo: “Kujua kwamba sababu hazina taathira katika uumbaji wa vitu na katika kuviongoza”, “kuamini kwamba wa pekee ni Allah pekee.”

Umoja wa matendo: “Kufahamu kwamba sifa kama elimu, nguvu, utashi ambazo zinaambatana na viumbe nazo pia ni viumbe wa Allah na sio kuzipa dhati ya kujitegemea.

Umoja wa dhati: “Kufahamu kwamba viumbe vyote havina uwepo unapovilinganisha na dhati yake na uwepo wake.”

Kuhuisha na kufisha, kuponya, kuongoza katika njia sahihi, kutoa chakula kila moja ni kitendo tofauti. Matendo haya yasiyo na ukomo hutegemea sifa hizo hizo. Sifa hizo ni uhai, elimu, nguvu, kusikia, kuona utashi, kuongea na kuumba. Hivyo umoja wa matendo ni kufahamu kwamba matendo yote ya tangu ambayo yanafanya kazi katika ulimwengu wa uumbaji huja kutokana na sifa hizi za kiungu na kuzirejesha sifa hizi kwa dhati moja peke yake ni umoja wa dhati.

Quran inajibu swali hili kwa ufupi katika sura ndogo yenye maana ya kina. Kwa sura hii Allah anataka kusahihisha kosa lililoenea baina ya wanadamu; Pia anawaokoa Waislamu kutokana na kosa ambalo Wakristo wamelifanya. Allah anajibu swali la hapo juu katika sura al-Ikhlas kama ifuatavyo:

Sema: Yeye Mwenyezi Mungu ni wa pekee; Mwenyezi Mungu Mkusudiwa; Hakuzaa wala hakuzaliwa; Wala hana anaye fanana naye hata mmoja. (al-Ikhlas, 112/1-4)

Aya ya mwanzo inakataa namna zote za shirki kwa kusema kuwa Allah ni mmoja na sio zaidi ya mmoja. Aya ya pili inasema kuwa yeye hahitajii chochote lakini kila kitu kinamuhitaji Yeye kila wakati. Aya ya tatu inasema kuwa imani ya utatu ni batili na kwamba kitu kilichozaliwa na kuwa mtoto hakiwezi kuwa Mungu. Aya ya nne inasema kuwa Yeye yupo tofauti na viumbe vyote kama Muumba na haifai kumlinganisha na chochote.

Quran inataja Muumba aliye hai ambaye anaumba wakati wote na anayehifadhi ulimwengu wa kuwepo kwa kuendelea pamoja na kudhihirisha jina lake la al-Qayyum (Mwenye kuwepo kwa kujitegemea). Quran inawajibu ambao wanadai kuwa Mungu ameumba ulimwengu kama kwamba ametengeneza saa na kuiacha peke yake kama ifuatavyo:

 “Vinamwomba Yeye vilivyomo katika mbingu na ardhi. Kila siku Yeye yumo katika mambo.” (ar-Rahman, 55/29)

Aya inasema kwamba viumbe wote humwomba Allah ili kufikia mahitaji yao wakati wowote na kwamba Allah anajibu maombi haya. Tunaposoma aya kinyume, tunaweza kupata maana kwamba kama kusingekuwa na uumbaji wa kuendelea dua za viumbe zingelikua hazina maana. Aya zifuatazo zinatujulisha kwamba ulimwengu unahifadhiwa na Muumba kwa kuendelea kwa jina lake la al-Qayyum:

 “Mwenyezi Mungu, hakuna mungu ila Yeye - Aliye Hai, Msimamizi wa yote milele.” (al-Baqara, 2/255 and Aal-i Imran, 3/2).

( (1) Kumfananisha Allah na mwanadamu ni kosa la msingi ambalo dini nyingi hulifanya. Ukristo na Uyahudi unaegemeza mtoto kwa Allah wakati ambapo inaaminika katika dini nyingi za kishirikina kuwa Mungu amezaliwa. Nilishangazwa na kauli ya mzungumzaji wa Kihindu katika shirika liitwalo siku ya sala duniani iliyofanywa na The Unity Church wiki ya pili ya mwezi wa Septemba aliposema: Leo ni siku muhimu kwetu kwa sababu “Leo ni siku ya mazazi ya Mungu mkubwa ambaye Wahindu wanamuamini.”

 “Maandiko hapo juu yamefupishwa kutoka katika kitabu cha Dr. Furkan Aydıner ambapo ndani yake amekusanya maandishi aliyoandika alipokuwa anaongea na makundi ya wasio na dini.”

Maana yake ni kuamini juu ya uwepo na umoja wa Allah na kumjua vizuri kupitia majina yake na sifa zake. Kuamini Allah ni msingi wa dini zote. Haja ya kumuamini Allah, kumtegemea na kumuabudu yeye ipo katika asili ya mwanaadamu. Hisia hizo alizaliwa nazo mwanaadamu na zimeendelea kila zama.

Ni moja ya dalili ya uwepo wa Allah. Kwa kuwa asili ya mwanaadamu haisemi uongo. Kwakuwa kuna haja ya kumuamini na kumtegemea Muumba mtukufu, kumuabudu, kumuomba, na kupokea anayoyahitaji mtu kutoka kwake, hivyo, ni muhali kwa Muumba mtukufu huyo kutokuwepo. Itamaanisha kukana asili ya mwanadamu. Hata kama hakuna dalili nyingine, dalili hii ya uumbaji na ufahamu ni nuru ya kutosha kufahamu kuwepo kwa Allah.

Kwa kweli, wale wanaothubutu kumkana Allah, wanalazimika kumuelekea Allah na kuomba msaada wake wanapokuwa katika shida. Hata hivyo, shida inapoondoka tu, hurudi katika hali yao ya mwanzo.

Bila ya shaka umeona na kusikia mifano mingi inayohusu jambo hilo. Jambo hilo limeashiriwa katika Qur’an kama ifuatavyo:

"Na mtu akiguswa na shida hutuomba naye kaegesha ubavu, au kakaa, au kasimama. Lakini tukimwondoshea shida yake huendelea kama kwamba hakupata kutuomba tumwondoshee shida iliyo mpata. Ndio namna hiyo wamepambiwa warukao mipaka yale waliyo kuwa wakiyatenda." (Yunus, 12)

"Na wanapo panda katika marikebu, humwomba Mwenyezi Mungu kwa kumsafia ut'iifu. Lakini anapo wavua wakafika nchi kavu, mara wanamshirikisha." (al-Ankabut, 65).

Dhati ya Allah na sifa zake ni za tangu… dhati na sifa zetu ziliumbwa baadaye… bila ya shaka, hatuwezi kujua dhati yake au sifa zake vya kutosha; hatuwezi kufahamu kuwa kwake wa tangu na kuwa kwake huru kutokana na wakati… Vipi tutaweza kufahamu hayo? Hatuwezi hata kufahamu wakati ni kitu gani!..

Wakati ni nini? Ni kitu cha aina gani? Kitu chenye kutembea katika mto mmoja katika wakati mmoja, lakini kwa nini unaathiri vitu kwa tofauti? Huwafanya watoto wawe viana, watu wa makamo kuwa vizee na vizee kuelekea katika umauti. Je, mto huu unatembea kuelekea chini au juu?

Shairi lina uliza kwa uadilifu:

Wakati ni nini, ni nini?

Ni maji au ndege?

Wakati ni nini, ni nini?

Chini ya mlima au juu ya mlima?

Tumewekewa mpaka na wakati. Tuna jana na kesho. Ni awamu za muda wote wa maisha. Hata hivyo, awamu zote hizo ni zenye mahusiano; zimepewa majina kwa uhusiano. Leo iliitwa jana masaa ishirini au thelathini yaliyopita. Asubuhi, tutaiita jana. Muda uliyopita na ujao hauna tofauti na jana na leo. Kila siku, kila saa, hata kila wakati ni dunia yenye kujitegemea… Yote yanayojiri katika ulimwengu katika wakati fulani huleta michoro tofauti ukilinganisha na wakati mmoja kabla yake na wakati mmoja baada yake. Hivyo, mchoro tofauti unadhihirishwa katika dunia hii kila wakati.

Wakati unasomwa kupitia michoro hiyo iliyopangiliwa katika mistari, au michoro hiyo imezamishwa ndani ya wakati. Maneno mengi yamesemwa kuhusu wakati. Bila ya kujali asili yake halisi ni kitu gani, wakati, ambapo ni dhana inayohusiana na vitendo, harakati, kutulia na kuondoka kwa viumbe, hauwezi kuwa tendaji kwa Mola na Muumba wa limwengu zote. Anajua kila kitu ambacho kiliumbwa na kitakachoumbwa kupitia elimu yake ya azali.

Aya ifuatayo inaeleza vizuri sana:

“Asijue aliye umba, naye ndiye Mjua siri, Mwenye khabari? (al-Mulk, 14 )

Mtu anayetazama kitabu lazima afikiri kwamba kila neno, mstari, na herufi ndani ya kitabu hiki imeandikwa. Hivyo, yule aliyeandika hayo lazima atakuwa tofauti na maandiko na kuwa huru na kufanana na herufi na maneno!..

Ulimwengu, wanadamu wote, wanyama, mimea wanatiririka katika mto wa wakati kwa kuendelea… wanaelekea upande wa umauti na akhera. Anayefanya mto huo utiririke bila ya shaka yupo huru na wakati. Hiyo ni kusema, hajafungwa au kudhibitiwa na wakati. Na hakuna kati ya hao wanaotiririka katika mto huo awezaye kufahamu kuwa huru kutokana na wakati vya kutosha.

Allah yupo huru na mbali kutokana na sehemu, pia. Tunaweza kutoa mwanga wa jua kama mfano: Upo katika vitu vyote vyenye kung’ara ulimwenguni kupitia rangi zake saba; Lipo na linaonekana katika kila kitu kwenye mfumo wa mwanga, joto na rangi saba, ambazo ni kama sifa zake; hata hivyo, halipo lenyewe dhati yake katika kila kitu linachokimulika na kukiangazia. Hiyo ni, jua lipo katika vitu vyote vyenye kung’ara ulimwenguni kupitia sifa zake lakini halipo katika kitu chochote kiupande wa ukubwa na umbo lake.

Sifa na asili ya Allah ambaye analipa jua sifa hizi, ni kamilifu sana kufahamika na akili zetu. Allah amekizunguka kila kitu kupitia sifa zake, hiyo ni kusema, kupitia nguvu zake, elimu na utashi. Hata hivyo, hayupo katika kitu chochote kwa dhati yake. Hiyo ni kusema, Yeye yupo kila mahali kwa sifa zake. Na hayupo sehemu yoyote kwa dhati yake. Kwakuwa Yeye ndiye aliyeumba sehemu; hahitajii sehemu.

Mamia ya dalili zenye kubainisha kuwepo na umoja wa Allah zimetajwa katika Quran.

Kwa mfano, “Je! Hawamtazami ngamia jinsi alivyo umbwa? Na mbingu jinsi ilivyo inuliwa?  Na milima jinsi ilivyo thibitishwa? Na ardhi jinsi ilivyo tandazwa? (al-Ghashiya, 17-20)

Mwanadamu ameamrishwa kuangalia viumbe vilivyomzunguka kwa makini na kumfahamu na kumtafuta muumba wa viumbe hivyo kwa kuviangalia. Katika baadhi ya aya imeelezwa kwamba ni muhali kwa watu wenye kuona viumbe kukanusha kuwepo kwa Allah.

Aya na maana yake:

“Hakika katika kuumbwa kwa mbingu na ardhi, na kukhitalifiana usiku na mchana, na marikebu ambazo hupita baharini kwa viwafaavyo watu, na maji anayo yateremsha Mwenyezi Mungu kutoka mbinguni, na kwa hayo akaihuisha ardhi baada ya kufa kwake, na akaeneza humo kila aina ya wanyama; na katika mabadiliko ya pepo, na mawingu yanayo amrishwa kupita baina ya mbingu na ardhi, bila shaka zimo Ishara kwa watu wanao zingatia.” (al-Baqara, 164).

Katika aya nyingine maana kama hiyo imeashiriwa:

 “Na ukiwauliza; Nani aliye umba mbingu na ardhi na akafanya jua na mwezi kuti'ii amri yake? Bila ya haka, watasema: Mwenyezi Mungu. Wapi basi wanako geuzwa? (Al-Ankaboot, 61).

Na ukiwauliza ni nani aliye waumba? Bila ya shaka watasema: Mwenyezi Mungu! Basi ni wapi wanako geuziwa?

Kwa vile vitu vipo na vipo katika Sanaa ya hali ya juu bila shaka vina muumbaji na mtengezaji. Ulimwengu unaweza kufananishwa na kitabu chenye maana katika muktadha huo na unaweza pia kufananishwa na mji mzuri uliokamilika katika muktadha mwingine na pia unaweza kufananishwa na kazi ya Sanaa iliyokuwa nzuri katika muktadha mwingine pia. Kama ilivyokuwa kitabu kina mwandishi pia kitabu cha ulimwengu kina mwandishi. Na yeyote atakayekuwa mwandishi wa kitabu hicho yeye pia ni mwandishi wa kila herufi. Yeyote atakaye kuwa muumbaji wa ulimwengu basi yeye pia ni muumbaji wa viumbe vyote, kutoka atomu mpaka sayari za kitabu cha ulimwengu. Kwa hivyo, mmiliki wa ulimwengu ndiye mmiliki wa viumbe vyote ndani yake, Yeyote mwenye kumiliki shamba humiliki na mazao pia. Yeyote ambaye ni mtengenezaji na muumbaji wa mti humiliki matunda yake pia. Ikiwa ulimwengu ni mti, basi mwanadamu, ambaye ni tunda la mti huo ni kazi yake Allah. Ambaye hawezi kuumba mti hawezi kuumba tunda lake pia. Hivyo, yeyote ambaye ni muumbaji wa ulimwengu ni muumbaji wa mwanadamu pia.

Allah ambaye ameliumba jicho la mwanadamu na akalipa uwezo wa kuona, ameumba jua pia. Jicho lisingeweza kuona kama jua lisingekuwepo. Kwa hivyo, ambaye ameliweka jicho katika uso wa mwanadamu ndiye huyo huyo aliyeliweka jua, ambalo ni jicho la mbingu, sehemu yake.

Kama ilivyokuwa kuna mtengenezaji wa pini vivyo hivyo kutakuwa na mtengenezaji na msanii wa viumbe vyote. Kila kimoja kati ya hivyo ni kazi ya Sanaa iliyo mahiri, ulimwenguni.

Kama ulimwengu utafananishwa na mji mzuri, kuna mkuu wa mji katika kila mji; vivyo hivyo, kutakuwa na mkuu wa mji katika mji huu wa ulimwengu, ambao upo katika mfumo na nidhamu, ambao unawekwa safi na upo chini ya uangalizi. Na huyo anayeweza kuwa hivyo ni Allah pekee.  

Akili na maarifa ya mwanadamu yanakubali kuwepo kwa muumbaji, na elimu inalithibitisha hilo. Pale tunapokiingiza kiumbe hai katika mazingatio;

• Sababu huenda zikawa zimekiunda.
• Kuimbe hiki yawezekana kimejiunda chenyewe.
• Asili huenda imekiunda.
• Au dhati tukufu huenda ikawa imekiumba kitu hicho.

Hakuna njia nyengine ya kiumbe kuja katika kuwepo zaidi ya hizo zilizotajwa hapo juu. Inaweza kuelezwa kwa mfano wa famasia kwamba njia tatu za mwanzo ni muhali kiakili na kielimu na njia ya mwisho inalazimisha kuwepo kwa Allah:

"Fikiria kuna duka la dawa ambalo kuna mamia ya chupa zinazojazwa vitu tofauti kabisa. Mchanganyiko hai na dawa hai huhitajika kutoka kwa dawa hizo. Kwa hiyo tunaenda kwa maduka ya dawa na kuona kwamba zinapatikana huko kwa wingi, na kwa aina nyingi. Sisi tunachunguza kila moja ya kati ya michanganyiko na kuona kwamba viungo vimechukuliwa kwa kiasi tofauti lakini sahihi kutoka kila chupa, wakia moja kutoka kwa hii, tatu kutoka ile, saba kutoka kwa nyingine, na kadhalika. Ikiwa wakia moja imezidi au kupungua kwa kupunguzwa, mchanganyiko usingekuwa hai na usingeonyesha sifa yake maalum. Kisha, tunajifunza dawa hai. Tena, viungo vimechukuliwa kutoka kwenye chupa nyingi kwa kipimo maalum ili kwamba ikiwa hata kiasi kidogo kabisa au chache kidogo kimechukuliwa, dawa hiyo ingekuwa imepoteza sifa yake maalum. Sasa, ingawa chupa ni zaidi ya hamsini, viungo vimechukuliwa kutoka kwa kila moja ambazo ni tofauti kulingana na vipimo na kiasi. Je, kwa namna yoyote inawezekana au huenda kwamba chupa kuwa zimegongwa na bahati mbaya ya ajabu au upepo wa ghafla na kwamba kiasi sahihi tu, ingawa tofauti, ambacho kilichochukuliwa kutoka kila moja kuwa ndicho kilichomwagika, na kisha kujipanga wenyewe na kuja pamoja ili kuunda dawa? Je, kuna upotovu, muhali na upuuzi kuliko huu?

Vivyo hivyo, kila kiumbe hai anaweza kulinganishwa na dawa za uzima kwa mlingano wa hapo juu, na kila mmea unalingana na dawa ya uzima; zimeundwa na kitu ambacho kimechukuliwa kwa kipimo sahihi kabisa kutoka kwa vitu mbalimbali. Ikiwa hizi zinahusishwa na sababu na elementi na inadaiwa, "Sababu zimeunda hizi," ni kinyume na akili, haiwezekani na ni upuuzi mara mia moja zaidi, kama vile kudai kuwa dawa katika duka la dawa imekuja kuwepo kwa njia ya ajali." (Nursi, B. Said. (Lem’alar) Flashes. Rnk Neşriyat. Istanbul, 2006, p.2002 etc.)

Sasa hebu tutumie mfano huo kwa mwanadamu, mnyama au mmea. Matofali ya kiumbe hai huyu ni seli. Seli hizi huungana pamoja katika idadi maalum na huanzisha tishu tofauti, na tishu huasisi viungo, mifumo na mwisho kiumbe huja katika kuwepo. Kuna maelfu ya molekuli tofauti hata katika seli ya umbile jepesi zaidi, kila moja ya molekuli hufanya kazi tofauti. Elementi za msingi zipo katika seli zote; Hata hivyo, seli tofauti, nafsi tofauti na mwisho hata aina tofauti hudhihiri kwa mipangilio tofauti ya idadi tofauti ya elementi hizo. Kwa mfano, kuundwa kwa viumbe kama nyuki na wadudu chungu ni muhali kutokana na elementi hizo ambazo si zenye akili si zenye kujielewa, pofu, ziwi, na jinga, zenyewe au kwa kushirikiana na sababu kama upepo au kimbunga; Kwa sababu elementi na sababu zenyewe huhitaji kuundwa.

Dawa zilizo andaliwa katika famasia kwa idadi sahihi huonesha mkemia bingwa au mfamasia ambaye amezitengeneza. Vivyo hivyo, uumbaji wa kila kiumbe hai huonesha kuwepo kwa muumbaji mahiri, anayejua, kuona, na ana ufahamu na hekima.

Haiwezekani kwa mwanadamu kumuona Allah katika dunia hii na kufahamu asili yake halisi.

Ni kwa sababu akili na hisia za mwanadamu zina ukomo. Havitoshi kufahamu asili halisi ya Allah. Hata hivyo, mwanadamu anaweza kufahamu uwepo wake na umoja wake kwa kuangalia viumbe na kufahamu nguvu yake isiyokuwa na ukomo, na sifa zake nyingine pamoja na majina yake.

Kwa hivyo, Allah ametukataza kufikiria kuhusu dhati yake na asili yake halisi; ametuamuru kufahamu kuwepo kwake na umoja wake na kufahamu sifa zake na majina yake.

Hayo yameelezwa katika hadithi:

“Angalia mbingu na ardhi na jiangalie wewe mwenyewe ili uweze kufahamu kuwepo na umoja wa Allah; na fikiri kuhusu uzuri katika maumbile ambao hushangaza akili na kwamba haviwezi vikawepo wenyewe. Kwa sababu, hizo ni dalili zenye kuonesha kuwepo na umoja wa Allah.

Hata hivyo, usifikiri kuhusu dhati na asili halisi ya Allah. Usianze kufikiri ‘Je, Allah ni kama hivi au kama vile?’ Vipi Allah huona na kusikia? Nguvu yako haitatosha katika hilo. Hata ukijaribu vipi, huwezi kujua na kufahamu vizuri. Utachanganyikiwa. Vipimo vyako vya elimu na uzoefu havitatosheleza.

Ikiwa tutafikiri japo kidogo, tunaweza kufahamu kupitia akili zetu kwamba ni muhali kufahamu asili halisi ya Allah. Kifaranga ndani ya yai hatarajiwi kufahamu dunia iliyo nje ya yai. Akili ya mwanadamu haitofautiani na kifaranga ndani ya yai kuhusu suala la kujua ulimwengu wa kushangaza na Nyanja za ulimwengu ambazo Allah ameziumba. Hivyo, haiwezekani kwa akili ambayo imewekewa uwezo wa kufahamu wenye ukomo kufahamu asili halisi ya aliyeumba ulimwengu pale mtu anapofikiri kuhusiana na hilo kupitia akili yake.

Mehmed Kırkıncı anafafanua kuhusiana na jambo hilo kama ifuatavyo:

 “Jaalia kwamba kuna mtu ameishi ndani ya pango na kwamba hakuwahi kuona mwanga wowote na kwamba alitolewa nje ya pango mapema asubuhi kabla ya jua kuchomoza. Pale mtu huyo ambaye amepata kizunguzungu kwa mwanga ambao umekuja kutoka kila sehemu alipo ambiwa kwamba mwanga umetoka katika jua, angelishangazwa na jua hilo na angelijaribu kujua kuhusiana na jua hilo.

Ni wazi kwamba, vyovyote alivyolifikiria jua katika mawazo yake, asingeweza kulifahamu jua na angelifikiria vitu tofauti kila mara atakayojaribu kulijengea picha jua hilo. Angelilifananisha jua hilo na vitu alivyoviona;  kila mfanano ungelikuwa si sahihi.

Ikiwa kuamini juu ya jua ingelikuwa msingi wa Imani kwa mtu huyo, vyovyote angelifikiria jua angefanya shirki. Kitu pekee angeliweza kufanya ingelikuwa ni kufahamu kwamba mwanga umetoka katika jua lakini asingeliweza kujua asili halisi ya jua hilo. Kwa hakika, Imani inayotarajiwa kutoka kwake ni hiyo tu.

Kama ilivyokuwa mtu huyo katika mfano hawezi kulifahamu jua, mwanadamu hawezi kufahamu asili halisi ya mfalme aitwaye roho ambaye anatawala katika nchi ya mwili wake. Japo kuwa tunajua kwamba miili yetu hufanya kazi pamoja na roho, na kwamba mwili utashindwa kufanya kazi pale roho itakapouacha mwili huo, kwamba mfalme anautazama ulimwengu huu kupitia dirisha la jicho, anafahamu ulimwengu wa sauti kupitia sikio, na anaonja kila kitu kupitia mizani ya ulimi, sisi hatufahamu asili  halisi ya roho. Vyovyote tusemavyo kuhusiana na asili yake halisi, itakuwa ni kinyume na ukweli; vyovyote tuifikiriavyo dhati ya roho, tutafanya makosa kuhusiana na hilo.

Mwanadamu, ambaye ni dhaifu kuelewa au kufahamu dhati ya jua ambayo hakuwahi kuiona kabla na ambaye ni mjinga mno kufahamu  asili halisi ya roho yake, hawezi kumfahamu, kwa namna yoyote, muumbaji mtukufu na mmiliki wa kweli wa limwengu zote. Ambaye yupo huru kutokana na wakati pamoja na mahali; itakuwa ni kosa kubwa na uendawazimu kujaribu kuifahamu dhati yake na ni fikra isiyo ya kawaida ambayo itamfanya mwanadamu adondoke katika shirki.” .” (Hikmet Pırıltıları: Glitters of Wisdom)

Msingi wa kuamini juu ya Allah ni kama msingi wa jengo au mizizi ya mti. Jengo haliwezi kuwepo bila ya msingi na mti hauwezi kuwepo bila ya mizizi; vivyo hivyo, misingi mingine ya Imani haiwezi kuwepo bila ya Imani juu ya Allah. Kwa kuwa matawi yote ya Imani hupatikana na kukua kwa kutegemea msingi wa Imani juu ya Allah.

Kwa mfano, mtu asiyeamini juu ya Allah hawezi kuamini juu ya Qadar (Kadari), ambayo ni kielelezo cha elimu ya Allah. Ni muhali kuamini juu ya akhera moja kwa moja bila ya kuamini juu ya Allah, ambaye atakayeumba akhera. Inawezekana kutoa mifano zaidi. Matawi yote ya Imani yanaegemea katika msingi wa Imani juu ya Allah.

Imani na uongofu (hidayah) ni nuru iliyotumwa katika moyo na Allah baada ya mtu kukubali Imani na uongofu kupitia utashi wake. Shukrani kwa nuru hii ing’aayo, mwanaadamu anasoma mapambo yote ya majina ya Allah na sifa yanayodhihiri katika limwengu zote. Shukrani kwa nuru hii, anagundua siri za ulimwengu. Katika chumba cha chini ya ardhi giza hupotea na vitu huonekana kwa macho taa zinapowashwa. Vivyo hivyo, nuru ya Imani na uongofu hudhihiri baada ya mtu kutumia utashi wake anapokuwa katika giza la ukafiri na upotovu inaangaza  ulimwengu wote. Kinachoangaza ulimwengu, huangaza ulimwengu na kuonesha siri ya kila kitu ni Imani na uongofu; Mfanyaji halisi anayeifanya Imani na uongofu kufika katika moyo ni Allah.

Kilichomaanishwa katika kauli Imani ni nuru ing’aayo ni kuwa na uwezo wa kuona majina ya Allah na sifa zake nyuma ya kila tukio na kuwa na uwezo wa kusoma sifa ya kweli na ya kiungu ya kila tukio.

Kwa mfano, umauti ni tukio kubwa kwa mwanaadamu. Kama tutautazama umauti kama nuru ing’aayo ya Imani, umauti utakuwa ni mwanzo wa ulimwengu wa milele na nukta ya mpito, na si kutokuwepo. Kama tutautazama kupitia miwani nyeusi za ukafiri, umauti ni tukio baya na la kutisha lenye kumtenganisha mwanadamu kutokana na vipenzi vyake milele na kutupa katika uwanja wa kutokuwepo. Mtazamo huu wenye kung’ara wa Imani unaonesha uhalisia na sura nzuri ya matukio yote. Hili ndilo lililokusudiwa na kauli Imani ni nuru ing’aayo na kwamba ni yenye maana. Kuna matukio mengi kama umauti ambayo mwanaadamu hawezi kufahamu kupitia akili yake.

- Madai ya kwamba kuna mola zaidi ya mmoja si sahihi kiakili.

Wanachuoni wa elimu ya tawhid wa Kiislamu wametaja shuhuda kadhaa ili kuthibitisha umoja wa Allah. Ushahidi muhimu kati ya hizo unaitwa ufupishaji na kutowezekana ambao unakataa madai ya kwamba kuna Mungu zaidi ya mmoja

Tunapo jaalia ya kwamba kuna miungu wawili ulimwenguni, bila ya shaka kutakua na majadiliano baina yao na migogoro baina ya matakwa yao.

Mwisho wa mgogoro kama huo, kwa mfano, pale Mungu mmoja anapotaka kitu kitokee na mwingine hataki kitu hicho kitokee, moja kati ya yumkini zifuatazo zitatokea.

1. Matakwa ya miungu hao wawili yote yatatokea

2. Matakwa ya miungu hao yote hayatatokea

3. Moja kati ya matakwa ya miungu hao wawili yatatokea na mengine hayatatokea

Uwezekano huo wote si sahihi kiakili na ni muhali.

Kama matakwa yao wote wawili yatatokea, hali ambayo jambo moja litatokea na jingine halitatokea wakati huo huo itatokea, Yaani,, mambo mawili yenye kukinzana kama uwepo na kutokuwepo vitakutana, jambo ambalo kiakili ni muhali

Kama matakwa yao wote wawili hayatatokea, itamaanisha kitu kitakua kimezuiliwa kutokana na kuuwepo na kutokuwepo, yaani, mambo mawili yenye kukinzana yatatokea, jambo ambalo pia kiakili ni muhali.

Kwa kuongezea, miungu watakabiliwa na udhaifu pale matakwa yao yanapokua hayajatimia. Dhati dhaifu haziwezi kuwa dhati za kiungu haziwezi kuumba kitu.

Katika yumkini ya tatu, matakwa ya mmoja kati ya miungu miwili yatatokea na ya mwingine yatazuiwa; hivyo mungu ambaye matakwa yake hayakutokea atakuwa dhaifu. Dhati dhaifu haiwezi kuwa Mungu.

Kwa kuongezea, tulieleza kuwa miungu watakuwa sawa, pale mmoja kati yao anapogundulika kuwa ni dhaifu, basi Yule mwingine pia atakuwa dhaifu kwa sababu walikua sawa. Kisha , wote wawili watakuwa dhaifu. Dhati dhaifu haziwezi kuwa miungu.

Na kama hivi, yumkini zote zinagundulika kuwa si sahihi na nadharia kwamba kuna miungu wawili au zaidi inathibitishwa kuwa sio sahihi.

Kisha, dhati ya kiungu ambayo imeumba ulimwengu ni moja. Na dhati hiyo ni Allah, aliyetakasika, mwenye ukamilifu, nguvu, ukubwa kama ulazima wa uwepo wa dhati yake ya tangu na ya milele.

Kuna shuhuda nyingine zenye kuthibitisha imani ya umoja. Hebu tutaje baadhi yake ambazo sisi tunaziona ni muhimu:

- Ushahidi kwamba “utawala wake haukubali washirika”:

Sheria muhimu zaidi ya ukweli wa utawala ni kujitegemea na uhuru. Yaani, kukataa kuingilia kwa wengine na ushirika katika utawala.

Ni wazi kwamba hata binadamu dhaifu ambao sehemu ndogo sana ya utawala hukataa kuingiliwa kutoka nje ili kulinda kujitegemea kwao na huwa na hasira pale wengine wanapowaingilia katika mambo yao. Katika historia, wafalme waliokua na mapenzi makubwa na huruma waliwaua watoto wao wasio na hatia na ndugu zao wapendwa ili tu wasiweze kuwaingilia katika utawala wao. Ni wazi inaonesha kwamba ukweli wa kuwa hakuna kuingiliwa katika utawala ni wenye kutawala bila ya mashaka na jambo la lazima.

Kwa vile kivuli cha hisia za utawala ndani ya wanadamu dhaifu na wenye kuhitaji zinakataa kuingiliwa kwa kiasi kikubwa sana na hazikubali ushirika katika utawala wao na hujaribu kuhami kujitegemea kwao, itafahamika kwamba Allah mtukufu ambaye ana utawala katika muundo wa kuwa mola wa limwengu, utawala kamili katika muundo wa uungu na kujitegemea kwa ukamilifu katika muundo wa umoja yupo huru kutokana na kuwa na mshirika, mwenza na adui.

Kwa hivyo, kujitegemea na upekee ni kanuni ya lazima ya utawala wa kikamilifu wa Allah.

- Ushahidi wa nidhamu:

Nidhamu kamili na mfumo uliopangika unaonekana katika viumbe juu ya mgongo wa ardhi kutokea atomu mpaka nyota kwa kimoja kimoja na vyote kwa pamoja ni dalili kubwa na ni ushahidi ulio wazi wa umoja.  Ikiwa yoyote asiyekuwa muumba ataingilia katika shughuli za kiungu na uumbaji ulimwenguni, mpangilio huo ulio makini kabisa na mlingano utaharibika na alama za vurugu zitatokea kila sehemu.

- Ushahidi wa “wepesi katika umoja na ugumu katika wingi”:

Kama uumbaji wa vitu utarejeshwa kwa muumbaji mmoja na mtengenezaji, itakua ni wepesi kama uumbaji wa kitu kimoja kama utarejeshwa katika asili, uumbaji wa nzi utakua mgumu kama uumbaji wa mbingu, ua litakua gumu kama wakati wa machipuo na tunda litakua gumu kama shamba la miti ya matunda.

Kwa vile wepesi wa tangu unaonekana katika uumbaji wa vitu ulimwenguni, inafahamika kwamba Muumba ni mmoja na wa pekee…

Haki ya Allah inamfaa kila mtu, kama Muislamu au hapana. Allah ameharamisha dhuluma na uonevu kwa watu bila ya kujalisha dini yao. Inawezekana kwa Allah, anayeharamisha dhuluma ukandamizaji, Awakandamize watu kwa kuacha haki?

Imesisitizwa na ibara “wala Mola wako Mlezi si mwenye kuwadhulumu waja.” Katika aya ifuatayo: “Anaye tenda mema basi anajitendea mwenyewe nafsi yake, na mwenye kutenda uovu basi ni juu ya nafsi yake vile vile; wala Mola wako Mlezi si mwenye kuwadhulumu waja.”(Fussilat, 41/46) kuwa hakuna atakayedhulumiwa na kwa hiyo watu wote watatendewa haki bila ya kujalisha dini yao.

Kuna aya nyingi kuhusu jambo hilo. Aya mbili zinazowaambia makafiri moja kwa moja ni kama ifuatavyo:

“Anaye geuza shingo yake ili kupoteza watu waache Njia ya Mwenyezi Mungu. Duniani atapata hizaya, na Siku ya Kiyama tutamwonjesha adhabu ya kuungua. (Ataambiwa): Hayo ni kwa sababu ya iliyo tanguliza mikono yako. Na hakika Mwenyezi Mungu si dhaalimu kwa waja.” (Hajj, 9-10)

Aya ifuatayo inaeleza kuwa hakuna amali, ndogo au kubwa, itakayopotea na kuwa kila amali itakuwa na malipo au adhabu: “Basi anaye tenda chembe ya wema, atauona! Na anaye tenda chembe ya uovu atauona!” (az-Zilzal, 99/7-8)

"Dharra" iliyotajwa katika aya inamaanisha mdudu mdogo sana au chembe inayoweza kuonekana katika mwangaza wa jua tu. Kinachomaanishwa hapa ni kueleza jukumu la mwanadamu kwenye kitu kidogo kabisa ambacho akili ya kibinadamu inaweza kuvutiwa nacho. Lengo halisi ni kueleza kuwa amali ndogo kabisa njema au mbaya haitapotea katika macho ya Allah.